HAI THẢO — NGƯỜI ĐÀN BÀ BA LẦN VÀO TÙ, KHÔNG MỘT LẦN KHAI
Nữ cán bộ cách mạng xuất thân từ gia đình có truyền thống yêu nước; bị bắt và tra tấn ba lần, tù đày tại Chí Hòa, Phú Lợi và Côn Đảo nhưng không khai báo; con trai duy nhất hy sinh năm 1971; được truy tặng danh hiệu Bà Mẹ Việt Nam Anh hùng năm 1995
HAI THẢO — NGƯỜI ĐÀN BÀ BA LẦN VÀO TÙ, KHÔNG MỘT LẦN KHAI
Ba lần bị bắt. Ba lần bị tra tấn. Chí Hòa, Phú Lợi, Côn Đảo — những cái tên mà chỉ nhắc đến đã đủ làm nhiều người run sợ. Phan Thị Thảo — Hai Thảo — đã đi qua tất cả những nơi đó, và không một lần nào bà mở miệng khai báo. Bà ra đi năm 1984, ở tuổi 62, vì di chứng của những năm tháng tra tấn trong ngục tối và căn bệnh ung thư dạ dày. Nhưng tổ chức cách mạng bà bảo vệ vẫn còn nguyên vẹn. Những cán bộ bà che chở vẫn sống. Đó là phần thắng mà không nhà tù nào của kẻ thù lấy đi được.
Phan Thị Thảo sinh ngày 30-6-1922 tại làng Bảo An, xã Điện Quang, Điện Bàn, Quảng Nam — trong một gia đình mà cách mạng không phải lựa chọn mà là truyền thống. Cha bà là đảng viên từ năm 1924, nhiều lần bị Pháp bắt giam. Hai người chú ruột là các đồng chí Phan Thanh và Phan Bối — tức Hoàng Hữu Nam — đều là những tên tuổi của phong trào yêu nước. Bốn anh chị em bà cũng đều là đảng viên. Năm 1938, khi mới 16 tuổi, cô gái Phan Thị Liễu đã tham gia phong trào tuyên truyền báo chí cách mạng, vận động bầu cử, làm giao liên — không phải vì ai ép buộc, mà vì đó là điều tự nhiên với một người lớn lên trong gia đình ấy, trên mảnh đất ấy.
Bà vào Đảng năm 1949, và từ đó liên tục được giao những trọng trách ngày càng lớn hơn: Bí thư Hội Phụ nữ Cứu quốc xã, Ủy viên Ban Chấp hành huyện, Bí thư Đảng bộ xã Thanh Sơn, rồi đến năm 1957 được điều vào Sài Gòn xây dựng cơ sở cách mạng bí mật ở nội thành Thủ Đức — nơi mà mỗi bước chân đều có thể là bước cuối cùng trước khi sa vào tay mật thám.
Năm 1959, bà bị bắt lần đầu. Địch giam bà tại Chí Hòa rồi Phú Lợi suốt ba năm, dùng đủ cực hình tra tấn. Bà không khai. Năm 1964, được trả tự do, bà trở lại hoạt động ngay tại Phân khu IV, giữ chức Đảng ủy viên Thị xã Gia Định – Sài Gòn. Tháng 1-1969, bà bị bắt lần hai — địch giam ba tháng, không lấy được gì, phải thả. Bà lại tiếp tục. Tháng 4-1970, lần thứ ba: địch bắt bà, đưa qua Tổng nha Cảnh sát rồi đày thẳng ra Côn Đảo, giam cho đến ngày 30-4-1975.
Trong những năm tháng tù đày ấy, người con trai duy nhất của bà — anh Nguyễn Tăng Liêm — hy sinh năm 1971 tại Cầu Kè, Trà Vinh. Bà nghe tin trong xà lim Côn Đảo, và không ai biết bà đã ngồi với nỗi đau đó như thế nào trong những đêm tối tăm giữa biển.
Sau ngày giải phóng, bà không nghỉ ngơi. Bà nhận nhiệm vụ Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân quận Bình Thạnh, Trưởng phòng Thương nghiệp, rồi Phó Chủ nhiệm Công ty Rau quả Thành phố Hồ Chí Minh — những công việc thời bình, bình thường hơn, nhưng bà làm với cùng tinh thần đó. Ngày 4-5-1984, bà qua đời vì ung thư dạ dày và di chứng của những năm tra tấn. Năm 1995, Nhà nước truy tặng bà danh hiệu Bà Mẹ Việt Nam Anh hùng.
Phan Thị Thảo — Hai Thảo — không để lại hồi ký, không để lại bài diễn thuyết nào được ghi lại đầy đủ. Bà để lại thứ quan trọng hơn: một hồ sơ giam cầm dày đặc với ba lần vào tù, và một danh sách những người bà đã bảo vệ bằng cách giữ im lặng cho đến hơi thở cuối cùng trong ngục tối.
