Hải thượng lãn ông Lê Hữu Trác- Đại danh y của dân tộc: “Y tông tâm lĩnh” – Di sản y học vô giá

Vì nơi ở của Hải Thượng rất hẻo lánh, xa đất Kinh kỳ, trên không có thầy giỏi để theo học, dưới cũng chẳng có bạn hiền giúp đỡ, nên phần lớn ông phải tự học là chính. Để việc học đạt kết quả cao hơn, ông kết giao với một thầy thuốc họ Trần ở làng Đỗ Xá, gần làng Tĩnh Diệm, cùng nhau trao đổi kinh nghiệm, y lý và những kiến thức thu nhận được qua việc đọc sách.

Nhờ kiến thức uyên thâm, chẩn bệnh và kê đơn thận trọng, Hải Thượng Lãn Ông đã chữa khỏi nhiều trường hợp bệnh rất khó mà các thầy thuốc khác chữa mãi không khỏi. Danh tiếng Hải Thượng vì thế lan nhanh khắp vùng Thanh – Nghệ – Tĩnh, rồi ra tới tận Kinh thành Thăng Long.

Cũng trong thời kỳ này, bên cạnh việc chữa bệnh cứu người, Hải Thượng còn mở trường đào tạo thầy thuốc. Người quanh vùng và các nơi xa nghe tiếng đều tìm đến học rất đông. Ngoài ra, ông còn tổ chức Hội y nhằm đoàn kết những người đã học xong ra hành nghề, tạo cơ sở để họ liên lạc, trao đổi học thuật và kinh nghiệm lẫn nhau.

Vừa chữa bệnh, vừa dạy học, Hải Thượng Lãn Ông vừa biên soạn sách. Ông từng viết: “Tôi thấy y lý bao la, sách vở chồng chất, chia môn xếp loại tản mạn vô cùng. Những sách do các bậc hiền triết tiền bối luận về bệnh, về ý nghĩa của đơn thuốc, về tính vị bài thuốc còn có chỗ chưa nói đến nơi, đến chốn; tất phải thâu tóm hàng trăm cuốn, đúc thành một pho để tiện xem, tiện đọc.”

Bộ sách “Y tông tâm lĩnh” (nghĩa là những điều đã lĩnh hội được của các thầy thuốc trước) được Hải Thượng Lãn Ông công phu biên soạn trong gần 10 năm, bắt đầu khi ông 40 tuổi (1760) và cơ bản hoàn thành khi ông tròn 50 tuổi (1770). Nhưng từ đó cho đến một năm trước khi qua đời, nghĩa là trong gần 20 năm nữa, ông còn viết bổ sung thêm một số tập như “Y hải cầu nguyên” (1782), “Thượng Kinh ký sự” (1783), “Vận khí bí điển” (1786).

Toàn bộ di sản mà ông để lại, ngày nay được gọi là “Hải Thượng Y tông tâm lĩnh”, gồm 28 tập, 66 quyển, bao quát lý, pháp, phương, dược và biện chứng luận trị về nội khoa, ngoại khoa, phụ khoa, sản khoa, nhi khoa, đậu sởi, nhãn khoa, thương khoa, cấp cứu và cả đạo đức y học, vệ sinh phòng bệnh…

Một điểm đặc sắc nổi bật của bộ “Y tông tâm lĩnh” là Hải Thượng Lãn Ông đã tiếp thu có phê phán, chọn lọc tinh hoa y học nước ngoài, rồi vận dụng những kiến thức cơ bản ấy vào điều kiện cụ thể về khí hậu, con người và cả cách suy nghĩ của người Việt Nam; đặc biệt là những lý luận cơ bản của y học Trung Quốc, cùng kinh nghiệm chữa bệnh và học thuật của các thầy thuốc tiền bối, của nhân dân lao động trong vùng, kể cả một số giáo sĩ phương Tây khi ấy mới sang nước ta.

Sách được viết công phu như vậy, nhưng đến năm 61 tuổi, khi ông được mời lên Kinh đô Thăng Long chữa bệnh cho Chúa Trịnh Cán (1781), sách vẫn chỉ được dùng để dạy học và do học trò chép lại, chứ chưa được in. Mặc dù cảm thấy việc ra Kinh đô lần này có phần phiền toái, nhưng Hải Thượng muốn nhân dịp ấy tìm cách in bộ sách. Ông từng bày tỏ:

“Mình lao tâm, tiêu tứ về đường y học đã 30 năm nay mới viết được bộ Tâm lĩnh… chỉ muốn đem ra công bố cho mọi người cùng biết. Nhưng việc thì nặng, sức lại mỏng, khó mà làm được. Quỷ thần hiểu thấu lòng mình, chuyến này ra đi có chỗ may mắn đây cũng chưa biết chừng…”

Đọc “Thượng Kinh ký sự”, chúng ta biết mong ước ấy không thành, bởi toa thuốc ông kê không được dùng do sự gièm pha, đố kỵ của các quan Thái y phủ Chúa. Tuy vậy, trong chuyến đi này, ông vẫn vui mừng khi biết các sách thuốc mình biên soạn đã được học trò sử dụng rộng rãi và lưu truyền tới nhiều nơi, kể cả Kinh thành Thăng Long.

Phải hơn một thế kỷ sau, vào năm đầu niên hiệu Hàm Nghi (1885), bộ “Y tông tâm lĩnh” mới được in lần đầu. Từ đó đến nay, bộ sách quý này luôn là cẩm nang y lý và y thuật vô cùng giá trị, có ảnh hưởng sâu rộng đối với sự phát triển của nền y học cổ truyền Việt Nam.