Hải Triều – từ người con An Cựu đến người chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng

Huế thường được nhắc đến bằng những vẻ đẹp rất riêng: dòng Hương Giang, những mái ngói rêu phong, những câu hò bên sông hay những trang sách của bao thế hệ trí thức. Nhưng Huế cũng là vùng đất từng nuôi dưỡng nhiều con người mang trong mình tinh thần yêu nước và khát vọng đổi thay đất nước.

Trong dòng chảy ấy có một cái tên đặc biệt: Hải Triều, tên thật là Nguyễn Khoa Văn.

Ông sinh ngày 1 tháng 1 năm 1908 tại làng An Cựu, thành phố Huế, trong một gia đình nhà nho nghèo. Từ môi trường gia đình và quê hương, Nguyễn Khoa Văn sớm tiếp nhận tư tưởng yêu nước, để rồi từ một người thanh niên xứ Huế trở thành một chiến sĩ cách mạng hoạt động trên mặt trận tư tưởng, văn hóa và lý luận.

Cuộc đời Hải Triều chỉ kéo dài 46 năm, nhưng đó là 46 năm gắn với những biến động lớn của đất nước. Ông vừa là người hoạt động cách mạng, vừa là một nhà lý luận, nhà báo và nhà phê bình văn học. Trong ký ức về ông, người ta không chỉ nhớ đến một người viết văn, mà còn nhớ đến một người chiến sĩ dùng ngòi bút làm vũ khí trên mặt trận tư tưởng.

Từ mái trường Quốc học đến con đường cách mạng

Những năm tháng tuổi trẻ ở Huế có ý nghĩa quan trọng đối với sự hình thành nhân cách và lý tưởng của Nguyễn Khoa Văn.

Khi còn học tại trường Quốc học Huế, ông đã tham gia vận động phong trào học sinh đòi thả cụ Phan Bội Châu và tổ chức để tang cụ Phan Chu Trinh. Những hoạt động ấy cho thấy tinh thần yêu nước của người thanh niên Nguyễn Khoa Văn đã sớm được thể hiện bằng hành động.

Đây cũng là điểm đặc biệt khi nhìn lại Hải Triều.

Ông không bước vào cách mạng từ một con đường xa lạ. Chính môi trường Huế – nơi hội tụ truyền thống văn hóa, giáo dục và những phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX – đã góp phần hình thành nhận thức chính trị của ông.

Năm 1927, Nguyễn Khoa Văn tham gia Đảng Tân Việt. Đến tháng 6 năm 1930, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương và tham gia hoạt động trong Tỉnh ủy Thừa Thiên. Sau đó, ông được điều vào Sài Gòn, tham gia Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn.

Từ một thanh niên của An Cựu, con đường hoạt động của Hải Triều đã mở rộng ra ngoài phạm vi quê hương. Nhưng Huế vẫn là nơi khởi đầu của hành trình ấy.

Những năm tháng tù đày không dập tắt ngòi bút

Năm 1931, Hải Triều bị thực dân Pháp bắt tại Sài Gòn. Ông bị đưa về Huế xét xử và bị kết án 9 năm khổ sai, 8 năm quản thúc. Đến tháng 7 năm 1932, ông được trả tự do.

Những năm tháng tù đày là thử thách khắc nghiệt đối với một người hoạt động cách mạng.

Nhưng sau khi ra tù, Hải Triều không rời bỏ con đường mình đã lựa chọn. Ông chuyển sang hoạt động mạnh mẽ trên lĩnh vực báo chí, lý luận và văn hóa. Thông qua các tờ báo hợp pháp, ông viết bài truyền bá những quan điểm tiến bộ và tư tưởng Marxist, tham gia vào đời sống tư tưởng – văn hóa sôi động của xã hội Việt Nam lúc bấy giờ.

Nếu trước đó Nguyễn Khoa Văn dùng hoạt động chính trị trực tiếp để thể hiện lý tưởng thì trong giai đoạn này, ngòi bút trở thành phương tiện đấu tranh của Hải Triều.

Đó chính là một nét đặc biệt trong cuộc đời ông: chiến đấu không chỉ bằng hành động mà còn bằng tư tưởng.

“Nghệ thuật vị nhân sinh” và một cuộc tranh luận của thời đại

Tên tuổi Hải Triều đặc biệt gắn với cuộc tranh luận về “nghệ thuật vị nhân sinh” trong những năm 1935–1939.

Ông tham gia cuộc luận chiến với quan điểm “nghệ thuật vị nghệ thuật”, đưa ra cách nhìn cho rằng văn học và nghệ thuật cần gắn với đời sống con người và xã hội. Bảo tàng Văn học Việt Nam xác định đây là một dấu ấn quan trọng trong hoạt động lý luận phê bình của Hải Triều.

Nhìn từ hôm nay, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở việc ông đứng về quan điểm nào trong cuộc tranh luận văn học.

Điều đáng nói hơn là Hải Triều đã đặt ra câu hỏi về mối quan hệ giữa người sáng tạo, tác phẩm nghệ thuật và cuộc sống.

Với ông, văn học không nên tách khỏi những vấn đề của con người và thời đại.

Đó là tư tưởng phù hợp với con đường mà ông đã lựa chọn: một người hoạt động cách mạng trên mặt trận văn hóa, coi tư tưởng và văn nghệ là một bộ phận của đời sống xã hội.

Vì vậy, Hải Triều không chỉ để lại những tác phẩm lý luận phê bình mà còn để lại một cách nhìn về trách nhiệm của người trí thức đối với thời đại.

Một người Huế trên mặt trận tư tưởng

Trong những năm 1940, Hải Triều tiếp tục chịu sự kiểm soát và đàn áp của chính quyền thực dân. Từ tháng 8 năm 1940 đến tháng 3 năm 1945, ông bị đưa đi an trí ở Phong Điền.

Nhưng những hoàn cảnh ấy không làm ông từ bỏ hoạt động.

Khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, Hải Triều tham gia Tổng khởi nghĩa ở Huế. Sau đó, ông tiếp tục hoạt động trong lĩnh vực tư tưởng và văn hóa trong kháng chiến chống Pháp, từng giữ các vị trí như Giám đốc Sở Tuyên truyền Trung Bộ, Giám đốc Sở Tuyên truyền Liên khu IV và Ủy viên Ban Chấp hành Chi hội Văn nghệ Liên khu IV.

Từ đây có thể thấy rõ hơn hành trình của Hải Triều.

Nếu tuổi trẻ của ông gắn với Huế và những phong trào yêu nước, nếu những năm 1930–1940 là thời kỳ đấu tranh bằng báo chí và lý luận, thì sau Cách mạng Tháng Tám, ông trực tiếp đảm nhiệm công tác tuyên truyền và văn hóa phục vụ kháng chiến.

Mặt trận của ông là mặt trận tư tưởng.

Và vũ khí của ông là kiến thức, lý luận, báo chí và văn chương.

Hải Triều và dấu ấn của một người con xứ Huế

Có những nhân vật lịch sử được nhớ đến bằng một trận đánh.

Có người được nhớ bằng một chiến công.

Nhưng cũng có những người được nhớ bằng những tư tưởng mà họ để lại.

Hải Triều thuộc về nhóm đó.

Ông sinh ra ở An Cựu, trưởng thành trong không khí yêu nước của Huế, tham gia hoạt động cách mạng từ khi còn trẻ và dành phần lớn cuộc đời cho công tác tư tưởng, văn hóa.

Những tác phẩm của ông như “Duy tâm hay duy vật”, “Văn sĩ và xã hội”, “Chủ nghĩa Mác phổ thông” và những bài viết về văn học, nghệ thuật đã góp phần tạo nên diện mạo của đời sống lý luận văn nghệ Việt Nam trong một giai đoạn lịch sử quan trọng.

Năm 1996, Hải Triều được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật, đợt I.

Phần thưởng ấy đến nhiều thập niên sau khi ông qua đời, nhưng cũng cho thấy những đóng góp của Hải Triều tiếp tục được ghi nhận trong lịch sử văn học và văn hóa Việt Nam.

Một “địa chỉ ký ức” của Huế

Viết về Hải Triều không nhất thiết phải tìm đến một chiến trường hay một trận đánh.

Địa chỉ quan trọng nhất có thể bắt đầu từ An Cựu – nơi ông sinh ra, rồi đến Quốc học Huế – nơi ông từng học tập và tham gia phong trào yêu nước.

Những địa danh ấy giúp câu chuyện về một nhân vật lịch sử trở nên cụ thể hơn.

Đó không còn là câu chuyện về một cái tên trong sách.

Đó là câu chuyện về một người trẻ từng ngồi trong lớp học ở Huế, chứng kiến những biến động của đất nước, rồi lựa chọn con đường hoạt động cách mạng.

Ngày nay, trường Quốc học Huế vẫn là một địa chỉ giáo dục quan trọng của thành phố. Hệ thống di tích và thiết chế văn hóa ở Huế cũng tiếp tục lưu giữ nhiều lớp ký ức về những con người và phong trào yêu nước, cách mạng từng diễn ra trên mảnh đất này.

Bởi vậy, khi tìm hiểu về Hải Triều, người đọc cũng có thể nhìn thấy một phần lịch sử của Huế đầu thế kỷ XX – một Huế không chỉ có di sản cung đình mà còn có những phong trào yêu nước, những trí thức và những người trẻ tìm đường cứu nước.

Ngọn lửa không chỉ nằm trong chiến trường

“Hoa lửa” thường khiến người ta nghĩ đến những người đã cầm súng, những trận đánh và những hy sinh nơi chiến trường.

Nhưng lịch sử cách mạng còn có một mặt trận khác – mặt trận tư tưởng và văn hóa.

Ở đó, những người như Hải Triều đã dành trí tuệ, ngòi bút và cả cuộc đời để đấu tranh.

Ông từng bị bắt, bị tù đày, bị quản thúc và an trí. Nhưng những hoàn cảnh ấy không khiến ông từ bỏ hoạt động. Từ người thanh niên ở Huế, ông trở thành một nhà lý luận, nhà báo, nhà phê bình văn học và người hoạt động cách mạng.

Có lẽ vì thế, điều đáng nhớ nhất về Hải Triều không chỉ là những chức vụ hay những tác phẩm ông để lại.

Đó là sự lựa chọn của một người trí thức trước thời cuộc.

Ông đã lựa chọn đứng về phía những vấn đề của đất nước, của con người và của thời đại mình đang sống.

Hơn một thế kỷ sau ngày ông sinh ra, Huế đã thay đổi rất nhiều. Những thế hệ trẻ hôm nay lớn lên trong hòa bình, được học tập trong những ngôi trường khang trang và có nhiều cơ hội để lựa chọn tương lai.

Nhưng câu chuyện của Hải Triều vẫn còn giá trị ở một điều giản dị:

Một người trẻ có thể bắt đầu từ chính quê hương của mình, từ một mái trường, từ một câu hỏi về vận mệnh đất nước; và nếu có lý tưởng, tri thức cùng sự dấn thân, họ có thể để lại dấu ấn vượt xa thời đại của mình.

Đó cũng là “hoa lửa” mà Hải Triều để lại cho Huế.

Không phải ngọn lửa của chiến tranh.

Mà là ngọn lửa của lý tưởng, của trí tuệ và trách nhiệm của người trí thức trước đất nước.

Và ngọn lửa ấy, nếu được thế hệ hôm nay tiếp tục gìn giữ bằng việc học tập, suy nghĩ, sáng tạo và sống có trách nhiệm, sẽ không bao giờ tắt.