“Hai tuần bên Bác” – Phan Kế An và những ký họa giữa chiến khu Việt Bắc

Thời kỳ lịch sử: Cách mạng Tháng Tám và kháng chiến chống thực dân Pháp, trọng tâm là những năm đầu kháng chiến tại Việt Bắc 1946–1954.
Phần 1: Từ một gia đình danh giá đến con đường cách mạng

Phan Kế An sinh năm 1923.

Quê gốc của ông ở Mông Phụ, Đường Lâm, Sơn Tây. Ông là con trai của cụ Phan Kế Toại, một nhân sĩ sau này giữ nhiều trọng trách trong chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Nhưng điều đáng nói về Phan Kế An không nằm ở gia thế.

Điều đáng nói là lựa chọn của ông.

Ông học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, khóa XVIII, 1944–1945.

Đó là một môi trường đào tạo nghệ thuật danh tiếng.

Một con đường hoàn toàn có thể đưa một người trẻ đến với cuộc sống của những phòng vẽ, triển lãm và nghệ thuật.

Nhưng lịch sử Việt Nam lúc ấy không cho những người trẻ nhiều thời gian để đứng ngoài.

Ngay từ khi còn là sinh viên, Phan Kế An đã tham gia hoạt động Sinh viên Cứu quốc và hướng về Việt Minh.

Rồi Cách mạng Tháng Tám đến.

Và khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ cuối năm 1946, Phan Kế An rời Hà Nội, lên Việt Bắc tham gia kháng chiến.

Một người họa sĩ trẻ đã rời khỏi cuộc sống tương đối yên ổn của một người làm nghệ thuật.

Ông mang cây cọ vào chiến khu.

Và từ đó, cuộc đời ông gắn với một nền mỹ thuật khác:

mỹ thuật sinh ra giữa kháng chiến.

Chú thích ảnh: Chân dung Phan Kế An và tư liệu về môi trường đào tạo mỹ thuật trước Cách mạng. Nguồn: Hội Mỹ thuật Việt Nam, Báo Nhân Dân, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các tư liệu mỹ thuật. Ảnh giới thiệu nhân vật, không gán niên đại nếu nguồn không xác nhận.

Phần 2: Người họa sĩ đến với Báo Sự thật

Lên Việt Bắc, Phan Kế An công tác trong lĩnh vực văn hóa, văn nghệ rồi về làm việc tại Báo Sự thật, cơ quan tiền thân của Báo Nhân Dân.

Ở đây, cây cọ của ông không chỉ dùng để vẽ tranh phong cảnh.

Ông làm tranh minh họa và tranh biếm họa.

Đặc biệt, ông sử dụng bút danh Phan Kích.

Trong điều kiện chiến tranh, một bức tranh biếm họa có thể truyền tải một thông điệp rất nhanh.

Không cần nhiều chữ.

Một nét mặt.

Một dáng người.

Một hình ảnh châm biếm.

Có thể khiến người đọc hiểu ngay điều mà tờ báo muốn nói.

Những bức tranh của Phan Kế An được đăng trên báo và được sử dụng trong công tác tuyên truyền.

Có nơi, tranh của ông còn được phóng lớn để phục vụ tuyên truyền trực quan; theo tư liệu Báo Nhân Dân, có những bức tranh như vậy bị quân Pháp tìm cách phá bỏ.

Đó là một dạng chiến đấu khác.

Không tiếng súng.

Không chiến hào.

Nhưng vẫn là cuộc đấu tranh trên mặt trận tư tưởng.

Và Phan Kế An đã tham gia mặt trận ấy bằng chính năng khiếu của mình.

Chú thích ảnh: Một số tranh biếm họa, minh họa của Phan Kế An với bút danh Phan Kích trong thời kỳ kháng chiến. Nguồn: Báo Nhân Dân và tư liệu mỹ thuật. Đây là những tác phẩm thật của họa sĩ, dùng để minh họa vai trò của ông trong báo chí kháng chiến.

Phần 3: Một nhiệm vụ đặc biệt từ Trường Chinh

Cuối năm 1948, Phan Kế An nhận được một nhiệm vụ đặc biệt.

Tại tòa soạn Báo Sự thật, ông được Trường Chinh giao đến nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đang làm việc để ký họa chân dung Người.

Mục đích rất rõ:

có một bức chân dung để đăng trên báo.

Theo hồi ức của Phan Kế An được Báo Nhân Dân ghi lại, Trường Chinh nói với ông đại ý rằng ông có thể ở bên Bác bao lâu tùy ý, vẽ bằng chất liệu nào cũng được, nhưng nhất định phải có một bức để in báo.

Đối với một họa sĩ trẻ, đây là một nhiệm vụ đặc biệt.

Bởi trước đó, hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xuất hiện trên báo chí và trong đời sống cách mạng.

Nhưng việc được trực tiếp đến gần Người, quan sát và vẽ Người trong đời sống chiến khu là một cơ hội hiếm có.

Phan Kế An lên đường.

Ông mang theo giấy, màu và những dụng cụ cần thiết.

Nhưng ông chưa thể biết rằng chuyến đi ấy sẽ trở thành một trong những dấu mốc quan trọng nhất trong sự nghiệp của mình.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Việt Bắc và các tư liệu liên quan đến nhiệm vụ ký họa năm 1948 của Phan Kế An. Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Báo Nhân Dân và các kho tư liệu lịch sử. Không có ảnh xác nhận trực tiếp khoảnh khắc Phan Kế An đang vẽ Bác nên không sử dụng ảnh dựng lại.

Phần 4: Hai tuần ở bên Bác

Cuối năm 1948, Phan Kế An có khoảng hai tuần được ở bên Chủ tịch Hồ Chí Minh để thực hiện nhiệm vụ ký họa.

Hai tuần.

Đối với một họa sĩ, đó là khoảng thời gian quý giá.

Bởi vẽ một con người không chỉ là vẽ khuôn mặt.

Đặc biệt với một nhân vật như Hồ Chí Minh, người họa sĩ cần quan sát:

Dáng ngồi.

Dáng đi.

Ánh mắt.

Bàn tay.

Những lúc suy nghĩ.

Những lúc làm việc.

Những khoảnh khắc bình thường.

Chính những điều rất nhỏ ấy tạo nên thần thái của một chân dung.

Phan Kế An đã thực hiện khoảng 20 ký họa nhanh và một bức thâm diễn trong thời gian này.

Những nét vẽ của ông không cố tạo ra một hình tượng xa cách.

Ngược lại, Bác trong ký họa của Phan Kế An hiện lên với vẻ giản dị, trầm tư và gần gũi.

Một vị Chủ tịch nước đang sống giữa chiến khu.

Một con người phải gánh trên vai những quyết định liên quan đến vận mệnh đất nước.

Nhưng vẫn làm việc trong một không gian rất đỗi giản dị.

Có lẽ chính sự tương phản ấy đã khiến những bức ký họa của Phan Kế An có sức sống lâu dài.

Chú thích ảnh: Các ký họa Chủ tịch Hồ Chí Minh của Phan Kế An thực hiện tại Việt Bắc cuối năm 1948. Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Báo Nhân Dân. Một số bản ký họa được lưu giữ trong các bộ sưu tập bảo tàng.

Phần 5: Bức chân dung Bác được chọn đăng trên Báo Sự thật

Trong số những ký họa ấy, có một bức đặc biệt.

Đó là chân dung Bác với khuôn mặt nhìn nghiêng, vầng trán rộng, ánh mắt trầm tư.

Bức vẽ sau đó được lựa chọn để đăng trên Báo Sự thật vào tháng 12-1948.

Đây được nhiều nguồn tư liệu xem là bức ký họa chân dung đầu tiên về Chủ tịch Hồ Chí Minh được đăng trên Báo Sự thật và là một trong những chân dung ký họa sớm, có giá trị của Bác trong thời kỳ kháng chiến.

Hãy thử nghĩ về hoàn cảnh lúc ấy.

Một tờ báo kháng chiến được in giữa chiến khu.

Thông tin phải vượt qua những điều kiện vô cùng khó khăn để đến với cán bộ, chiến sĩ và nhân dân.

Và trên trang báo ấy xuất hiện hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Không phải một bức ảnh chụp.

Mà là một nét vẽ.

Nhưng nét vẽ ấy có thể làm được một điều rất quan trọng:

đưa hình ảnh của Bác đến gần hơn với người đọc.

Đối với nhiều người đang ở xa Việt Bắc, bức chân dung ấy có thể là một trong những hình ảnh về Bác mà họ nhìn thấy qua báo chí.

Vì vậy, cây cọ của Phan Kế An đã trở thành một phần của công tác tuyên truyền trong kháng chiến.

Chú thích ảnh: Bức ký họa chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh của Phan Kế An được đăng trên Báo Sự thật tháng 12-1948 và các tư liệu liên quan. Nguồn: Báo Nhân Dân, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Phần 6: Vẽ Bác không chỉ bằng mắt

Điều đặc biệt trong câu chuyện của Phan Kế An là ông không chỉ quan sát Bác như một nhân vật cần hoàn thành trong một bức chân dung.

Ông sống trong không khí của chiến khu.

Ông nhìn thấy cách Bác làm việc.

Nhìn thấy sự giản dị trong sinh hoạt.

Và từ đó hiểu thêm về nhân vật mà mình đang vẽ.

Bởi một chân dung đẹp không chỉ nằm ở việc giống khuôn mặt.

Nó nằm ở thần thái.

Ở ánh mắt.

Ở tư thế.

Ở cảm xúc mà người xem nhận được.

Phan Kế An đã cố gắng nắm bắt điều đó.

Bởi vậy, sau này khi nhắc đến ông, người ta không chỉ nhớ một bức chân dung Bác.

Người ta nhớ đến cả một hệ thống ký họa về Người.

Theo các tư liệu được công bố, ông có khoảng 20 tác phẩm ký họa về Bác từ thời kỳ Việt Bắc và sau này tiếp tục sáng tác nhiều tác phẩm về Người.

Chủ đề Bác Hồ trở thành một mạch xuyên suốt trong sự nghiệp của ông.

Nhưng tất cả bắt đầu từ những ngày cuối năm 1948.

Từ một nhiệm vụ của tòa soạn.

Và từ một người họa sĩ trẻ được giao nhiệm vụ:

hãy vẽ Bác.

Chú thích ảnh: Một số tác phẩm Phan Kế An sáng tác về Chủ tịch Hồ Chí Minh trong và sau thời kỳ kháng chiến. Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, VOV và các tư liệu mỹ thuật. Các tác phẩm được dùng để cho thấy mạch sáng tác kéo dài nhiều thập niên.

Phần 7: Người họa sĩ của chiến khu

Nhưng nếu chỉ kể Phan Kế An qua những bức ký họa Bác Hồ thì vẫn chưa đủ.

Ông còn là một người họa sĩ thực sự sống cùng cuộc kháng chiến.

Ông đi đến những vùng chiến khu.

Ghi lại cuộc sống của bộ đội.

Vẽ nhân dân.

Vẽ cảnh núi rừng.

Vẽ những con người miền núi.

Vẽ những gì ông nhìn thấy trên đường hành quân.

Đó là một nền nghệ thuật rất khác với nghệ thuật trong thời bình.

Người họa sĩ không có phòng vẽ đầy đủ.

Không có những điều kiện thuận lợi.

Không thể lúc nào cũng lựa chọn ánh sáng.

Không thể chờ đợi một khoảnh khắc hoàn hảo.

Họ phải vẽ ngay khi cuộc sống đang diễn ra.

Và Phan Kế An thuộc thế hệ họa sĩ đã làm điều đó.

Ông rời “tháp ngà nghệ thuật” để đi vào cuộc sống của cuộc kháng chiến. Báo Quân đội nhân dân từng dùng chính hình ảnh ấy để nói về thế hệ họa sĩ như ông.

Nghệ thuật lúc này không còn xa rời đời sống.

Nó bước ra đường.

Vào rừng.

Vào chiến khu.

Đến với người lính.

Đến với người dân.

Và trở thành một phần của cuộc kháng chiến.

Chú thích ảnh: Tác phẩm và tư liệu về hoạt động sáng tác của Phan Kế An trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Báo Nhân Dân và các tư liệu mỹ thuật.

Phần 8: Những ngày Tây Bắc và một buổi chiều không thể quên

Sau những năm ở Việt Bắc, Phan Kế An tiếp tục đi vào những vùng chiến trường và căn cứ kháng chiến.

Tây Bắc để lại trong ông những ấn tượng sâu sắc.

Núi.

Rừng.

Ánh nắng.

Những bản làng.

Những người lính.

Và những người dân cùng đứng trong cuộc kháng chiến.

Tất cả trở thành chất liệu cho một tác phẩm sau này rất nổi tiếng:

“Nhớ một chiều Tây Bắc”.

Nhưng có một chi tiết cần nói thật chính xác.

Tác phẩm nổi tiếng này không phải được hoàn thành ngay giữa chiến dịch.

Theo hồi ức của Phan Kế An được Báo Quân đội nhân dân ghi lại, trong thời gian kháng chiến ông không có điều kiện để thực hiện tranh sơn mài theo đầy đủ quy trình.

Sau khi trở về Hà Nội, ông mới bắt tay vào thực hiện tác phẩm và hoàn thành năm 1955.

Như vậy, bức tranh là kết quả của:

những gì ông đã trực tiếp trải nghiệm

cộng với

ký ức được chắt lọc sau chiến tranh.

Và có lẽ chính khoảng cách ấy làm nên chiều sâu của tác phẩm.

Một buổi chiều Tây Bắc đã đi qua.

Nhưng trong ký ức của người họa sĩ, nó vẫn còn nguyên ánh sáng.

Chú thích ảnh: “Nhớ một chiều Tây Bắc” – tác phẩm sơn mài của Phan Kế An, hoàn thành năm 1955, hiện được giới thiệu tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân và tư liệu Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Phần 9: “Nhớ một chiều Tây Bắc” – ký ức được giữ bằng sơn mài

Nhìn vào “Nhớ một chiều Tây Bắc”, người xem có thể cảm nhận được một Tây Bắc vừa hùng vĩ vừa thơ mộng.

Những mảng núi.

Ánh sáng cuối ngày.

Những bóng người lính.

Những mái nhà.

Thiên nhiên rộng lớn.

Nhưng phía sau vẻ đẹp ấy vẫn là ký ức về chiến tranh.

Tây Bắc không chỉ là một phong cảnh.

Đó là nơi những người lính đã hành quân.

Là nơi họ chiến đấu.

Là nơi nhân dân và bộ đội gắn bó với nhau.

Là nơi có những gian khổ mà người họa sĩ từng trải qua.

Báo Quân đội nhân dân nhận xét tác phẩm mang trong nó ký ức về chiến trường, tình cảm quân – dân và hình ảnh con người Tây Bắc trong kháng chiến.

Và điều đặc biệt là tác phẩm không tạo cảm giác bi thương.

Nó có một thứ ánh sáng rất riêng.

Một thứ ánh sáng của ký ức.

Như thể người họa sĩ đang nhìn lại một nơi mình từng đi qua và nhận ra:

chiến tranh đã lấy đi rất nhiều, nhưng ký ức về đất nước và con người thì vẫn còn.

Phần 10: Một người họa sĩ còn là người ghi lại gương mặt của cả một thế hệ

Phan Kế An không chỉ vẽ Bác Hồ.

Ông còn ký họa rất nhiều văn nghệ sĩ và trí thức nổi tiếng của thời kỳ ấy.

Trong số đó có:

Nguyên Hồng.

Thế Lữ.

Nguyễn Công Hoan.

Nguyễn Huy Tưởng.

Nguyễn Tuân.

Hoài Thanh.

Hoàng Trung Thông.

Quang Dũng.

Hoàng Cầm.

Anh Thơ.

… và nhiều người khác.

Điều này khiến những bức ký họa của ông trở thành một dạng “album bằng nét vẽ” của đời sống văn nghệ Việt Nam trong một thời kỳ đặc biệt.

Những con người ấy không phải lúc nào cũng đứng trước máy ảnh.

Nhưng họ đã đứng trước cây bút của Phan Kế An.

Một nét vẽ.

Một khuôn mặt.

Một tư thế.

Một ánh mắt.

Và một thế hệ được lưu lại.

Đó là công việc rất âm thầm.

Nhưng giá trị của nó chỉ càng lớn khi thời gian trôi qua.

Bởi những người được ông vẽ ngày nay đã trở thành những tên tuổi của lịch sử văn học và nghệ thuật Việt Nam.

Và hình ảnh của họ cũng trở thành một phần ký ức của thời đại.

Chú thích ảnh: Một số ký họa chân dung văn nghệ sĩ do Phan Kế An thực hiện. Nguồn: các tư liệu mỹ thuật và báo chí. Danh sách nhân vật được các nguồn tư liệu về họa sĩ ghi nhận.

Phần 11: “Phan Kích” – một cây bút cũng ở trên mặt trận

Trong khi nhiều người biết Phan Kế An qua tranh sơn mài và ký họa, một bộ phận độc giả lại nhớ ông qua cái tên:

Phan Kích.

Đó là bút danh ông sử dụng khi sáng tác tranh biếm họa.

Biếm họa trong chiến tranh không đơn giản là làm người đọc bật cười.

Nó có thể là một vũ khí tuyên truyền.

Một hình ảnh châm biếm có thể bóc trần một đối tượng.

Một nét vẽ có thể biến một tuyên bố thành trò lố.

Một khuôn mặt có thể nói thay cả một bài xã luận.

Phan Kế An sử dụng loại hình nghệ thuật ấy trên Báo Sự thật, rồi sau này tiếp tục cộng tác với Báo Nhân Dân, Báo Quân đội nhân dân và các ấn phẩm khác.

Ông vì thế có một vị trí rất đặc biệt.

Một người vẽ Bác Hồ.

Nhưng cũng là một người dùng tranh để châm biếm kẻ thù.

Một người vẽ phong cảnh Tây Bắc.

Nhưng cũng là một người vẽ những bức biếm họa chính trị.

Nghệ thuật của ông không chỉ có một giọng.

Nhưng dù ở thể loại nào, nó vẫn gắn với thời đại mà ông đang sống.

Phần 12: Người nghệ sĩ giữ lại những gì chiến tranh có thể làm mất

Điều khiến Phan Kế An đáng nhớ không chỉ là tài năng.

Đó còn là khả năng nhìn thấy con người trong lịch sử.

Ông vẽ Bác Hồ không chỉ như một vị Chủ tịch nước.

Ông vẽ Người trong những khoảnh khắc đời thường.

Ông vẽ người lính.

Ông vẽ đồng bào miền núi.

Ông vẽ văn nghệ sĩ.

Ông vẽ phong cảnh.

Ông vẽ những gì chiến tranh có thể làm mất đi.

Bởi chiến tranh không chỉ phá hủy nhà cửa.

Nó còn có thể xóa đi những khuôn mặt khỏi ký ức.

Một người đã sống.

Một người đã từng cười.

Một người từng ngồi bên cạnh ta.

Rồi một ngày người ấy không còn nữa.

Nhưng một bức ký họa có thể giữ lại khuôn mặt.

Một bức tranh có thể giữ lại phong cảnh.

Một trang báo có thể giữ lại một thời điểm.

Và như thế, nghệ thuật trở thành một dạng ký ức.

Phan Kế An đã dành phần lớn cuộc đời mình để làm công việc ấy.

Giữ lại ký ức bằng đường nét và màu sắc.

Chú thích ảnh: Các tác phẩm và tư liệu về Phan Kế An trong hoạt động sáng tác. Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Báo Nhân Dân và Báo Quân đội nhân dân.

Lời kết: Người họa sĩ đã để lại một thời đại bằng những nét vẽ

Phan Kế An qua đời ngày 21-1-2018, hưởng thọ 95 tuổi. Ông để lại một sự nghiệp kéo dài qua nhiều thập niên, từ tranh biếm họa, ký họa đến sơn mài và sơn dầu.

Nhưng nếu phải chọn một hình ảnh để nhớ về ông, có lẽ đó là hình ảnh một người họa sĩ trẻ trong chiến khu Việt Bắc năm 1948.

Một người được giao nhiệm vụ đến vẽ Bác Hồ.

Ông đã ở bên Bác khoảng hai tuần.

Ông quan sát.

Ông ký họa.

Ông ghi lại từng dáng ngồi, từng ánh mắt.

Khoảng 20 ký họa nhanh và một bức thâm diễn được thực hiện trong thời gian ấy.

Một trong những bức vẽ được chọn để đăng trên Báo Sự thật.

Từ đó, nét vẽ của một họa sĩ trẻ đến với những người đang ở khắp các chiến khu.

Một khuôn mặt xuất hiện trên mặt báo.

Một khuôn mặt giản dị.

Một ánh mắt trầm tư.

Một hình ảnh của người lãnh đạo đang cùng dân tộc đi qua chiến tranh.

Nhưng Phan Kế An không dừng lại ở đó.

Ông tiếp tục đi.

Tiếp tục vẽ.

Vẽ người lính.

Vẽ nhân dân.

Vẽ Tây Bắc.

Vẽ những buổi chiều.

Vẽ những người bạn văn nghệ.

Vẽ cả những đối tượng mà ông muốn châm biếm bằng bút danh Phan Kích.

Và rồi từ những trải nghiệm ấy, ông tạo nên những tác phẩm sống lâu hơn chính thời đại của mình.

“Nhớ một chiều Tây Bắc” là một ví dụ.

Bức tranh được hoàn thành năm 1955, sau khi ông đã trở về Hà Nội. Nhưng ánh sáng trong tranh vẫn mang theo ký ức của những năm kháng chiến.

Đó là điều rất đẹp trong nghệ thuật.

Một sự kiện có thể kết thúc.

Một cuộc chiến có thể đi qua.

Một người lính có thể trở về.

Nhưng ký ức vẫn còn.

Và người nghệ sĩ có thể biến ký ức ấy thành tác phẩm.

Phan Kế An đã làm điều đó.

Ông đã dùng cây cọ để kể lại một phần lịch sử Việt Nam.

Nhưng điều đáng quý nhất là ông không biến lịch sử thành những con số lạnh lùng.

Ông để lịch sử có gương mặt.

Có ánh mắt.

Có màu sắc.

Có ánh chiều Tây Bắc.

Có những người lính trên đường hành quân.

Có Bác Hồ trong căn lán chiến khu.

Có những văn nghệ sĩ đang sống giữa một thời đại dữ dội.

Và có cả tiếng cười châm biếm của một người họa sĩ đang đứng về phía cuộc kháng chiến.

Ngày hôm nay, chúng ta được nhìn những bức tranh ấy trong những không gian yên bình.

Không còn tiếng máy bay.

Không còn tiếng pháo.

Không còn những con đường rừng mà người họa sĩ từng đi.

Nhưng chính vì vậy, chúng ta càng cần nhìn kỹ hơn.

Bởi mỗi nét vẽ đều là một lời nhắc:

Đằng sau hòa bình là một lịch sử rất dài.

Đằng sau một bức tranh đẹp là những năm tháng gian khổ.

Đằng sau một khuôn mặt được lưu giữ là một con người từng sống.

Và đằng sau những tác phẩm của Phan Kế An là cả một thế hệ đã lựa chọn đứng về phía đất nước trong những năm tháng quyết định.

Ông đã rời “tháp ngà” của nghệ thuật.

Ông đi vào kháng chiến.

Mang cây cọ đến nơi có những người lính.

Đến nơi có nhân dân.

Đến nơi lịch sử đang diễn ra.

Và bằng những nét vẽ của mình, ông nói với chúng ta hôm nay:

Hãy nhớ những con người đã sống trong thời đại ấy.

Hãy nhớ những người đã chiến đấu.

Hãy nhớ những người đã hy sinh.

Và hãy trân trọng những mùa xuân mà chúng ta đang được sống trong hòa bình.

Bởi với những người như Phan Kế An, nghệ thuật không chỉ để ngắm.

Nghệ thuật còn để nhớ.

Và đôi khi, nhớ chính là một cách để biết ơn.

Chú thích ảnh: Chân dung Phan Kế An, tác phẩm “Nhớ một chiều Tây Bắc”, ký họa Chủ tịch Hồ Chí Minh và tư liệu trưng bày. Nguồn: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Báo Nhân Dân và Báo Quân đội nhân dân. Ảnh tác phẩm được dùng từ tư liệu bảo tàng; ảnh chân dung dùng từ các tư liệu báo chí về họa sĩ.