Hàm Nghi – Từ kinh thành Huế đến lời kêu gọi Cần Vương

Cuối thế kỷ XIX, triều Nguyễn đứng trước một trong những giai đoạn khó khăn nhất của lịch sử. Thực dân Pháp từng bước mở rộng quyền kiểm soát tại Việt Nam, trong khi nội bộ triều đình tồn tại những quan điểm khác nhau về cách ứng phó. Chính trong hoàn cảnh ấy, Hàm Nghi trở thành vị vua gắn với một phong trào chống Pháp rộng lớn: phong trào Cần Vương.

Hàm Nghi tên thật là Nguyễn Phúc Ưng Lịch, sinh năm 1871. Ông lên ngôi năm 1884, khi mới khoảng 13 tuổi. Thời điểm ấy, tình hình đất nước đã rất căng thẳng và ảnh hưởng của thực dân Pháp đối với triều đình ngày càng lớn.

Trong triều đình lúc bấy giờ, Tôn Thất Thuyết là một trong những đại thần chủ trương tiếp tục chống Pháp. Ông cùng lực lượng của mình chuẩn bị cơ sở và tìm cách duy trì khả năng kháng chiến trong bối cảnh tình hình tại kinh đô ngày càng bất lợi.

Đêm 4 rạng sáng 5 tháng 7 năm 1885, lực lượng do Tôn Thất Thuyết chỉ huy tiến công quân Pháp tại Huế. Cuộc tấn công không đạt được mục tiêu, quân Pháp phản công và tình hình kinh thành nhanh chóng trở nên hỗn loạn.

Trước tình thế đó, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi rời khỏi kinh thành. Sau quá trình di chuyển, nhà vua đến Tân Sở thuộc Quảng Trị. Tại đây, tháng 7 năm 1885, Chiếu Cần Vương được ban bố, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân đứng lên giúp vua chống Pháp.

Lời kêu gọi ấy đã nhận được sự hưởng ứng tại nhiều địa phương. Từ Bắc Bộ đến Trung Bộ, nhiều cuộc khởi nghĩa chống Pháp diễn ra dưới danh nghĩa Cần Vương. Trong số đó có những phong trào gắn với các nhân vật như Phan Đình Phùng, Nguyễn Thiện Thuật và nhiều thủ lĩnh khác.

Bản thân vua Hàm Nghi cũng rời xa đời sống cung đình và sống trong khu vực căn cứ kháng chiến. Trong nhiều năm, lực lượng Pháp tìm cách truy bắt nhà vua với mục tiêu làm suy yếu phong trào đang lấy danh nghĩa Cần Vương làm điểm tập hợp.

Đến năm 1888, Hàm Nghi bị bắt. Sau đó, thực dân Pháp đưa ông đi lưu đày tại Algérie ở Bắc Phi. Từ đây, cuộc đời của vị vua trẻ bước sang một giai đoạn hoàn toàn khác, cách rất xa quê hương.

Hàm Nghi sống phần đời còn lại tại Algérie và qua đời năm 1944. Ông không trở lại Việt Nam. Trong khi đó, tại quê hương, các cuộc khởi nghĩa thuộc phong trào Cần Vương vẫn tiếp tục sau khi ông bị bắt, trước khi lần lượt suy yếu vào những năm sau đó.

Điểm đáng chú ý trong câu chuyện Hàm Nghi là tác động của một lời kêu gọi khi nó gặp đúng tâm thế của xã hội lúc bấy giờ. Chiếu Cần Vương không tự mình tạo nên tất cả các lực lượng chống Pháp. Trước đó, sự phản kháng trước quá trình xâm lược đã tồn tại tại nhiều địa phương. Nhưng lời kêu gọi năm 1885 đã trở thành một điểm tập hợp để nhiều phong trào cùng hướng đến một mục tiêu chống ngoại xâm.

Điều đó cũng giúp chúng ta hiểu rằng một phong trào lịch sử không được tạo nên bởi một người duy nhất. Hàm Nghi là biểu tượng quan trọng của Cần Vương, Tôn Thất Thuyết đóng vai trò lớn trong việc tổ chức kháng chiến, còn chính văn thân, sĩ phu, nghĩa quân và người dân tại nhiều địa phương mới là những người trực tiếp duy trì các cuộc đấu tranh trong nhiều năm.

Với người trẻ hôm nay, câu chuyện ấy gợi ra một ý nghĩa về khả năng tập hợp con người quanh một mục tiêu chung. Một lời kêu gọi chỉ thật sự có giá trị khi phía sau nó có những con người sẵn sàng biến lời nói thành hành động. Trong hoạt động tập thể cũng vậy, một kế hoạch hay thông điệp dù tốt đến đâu vẫn cần sự tham gia, phối hợp và trách nhiệm của nhiều thành viên mới có thể tạo ra kết quả.

Từ một vị vua lên ngôi khi còn rất trẻ, Hàm Nghi trở thành nhân vật gắn với lời kêu gọi Cần Vương năm 1885. Dù ông bị bắt và phải sống phần đời còn lại xa quê hương, phong trào mang danh nghĩa Cần Vương vẫn tiếp tục tại nhiều địa phương. Câu chuyện ấy cho thấy lịch sử không chỉ được tạo nên bởi người phát đi lời kêu gọi, mà còn bởi rất nhiều con người đã lựa chọn hưởng ứng và biến mục tiêu chung thành hành động thực tế.