HÀM NGHI – VỊ VUA TRẺ CHỌN LƯU ĐÀY ĐỂ GIỮ TRỌN KHÍ TIẾT

Năm 13 tuổi, Nguyễn Phúc Ưng Lịch bước lên ngai vàng, trở thành vua Hàm Nghi – vị hoàng đế thứ tám của triều Nguyễn. Nhưng ngai vàng của ông không phải là một cuộc sống vinh hoa. Chỉ một năm sau ngày đăng quang, kinh thành Huế chìm trong biến động, và người thiếu niên ấy đã phải rời Hoàng thành, bắt đầu những năm tháng gian khổ giữa núi rừng để chống lại thực dân Pháp. Cuộc đời Hàm Nghi vì thế trở thành câu chuyện đặc biệt về một vị vua trẻ tuổi đã lựa chọn con đường khó khăn nhất: mất ngai vàng nhưng không mất khí tiết.

Sinh năm 1872 tại Huế, Hàm Nghi vốn không được nuôi dưỡng trong cung từ nhỏ như nhiều hoàng tử khác. Ông sống cùng mẹ trong hoàn cảnh giản dị, ít tiếp xúc với đời sống xa hoa chốn cung đình. Chính điều đó được cho là một trong những lý do khiến Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường tin rằng ông chưa bị cuộc sống cung đình làm thay đổi, có thể trở thành vị vua đứng về phía chủ chiến trong bối cảnh đất nước ngày càng chịu sức ép từ thực dân Pháp.

Ngày 2/8/1884, Nguyễn Phúc Ưng Lịch lên ngôi, lấy niên hiệu Hàm Nghi. Nhà vua khi ấy mới 13 tuổi. Phía sau ngai vàng là một triều đình đang đứng trước những lựa chọn sống còn. Một bên là sức ép ngày càng lớn của thực dân Pháp, một bên là khát vọng bảo vệ chủ quyền của những người chủ trương kháng chiến. Hàm Nghi còn rất trẻ, nhưng những biến cố lớn của đất nước nhanh chóng buộc ông phải trưởng thành.

Đỉnh điểm xảy ra vào đêm 5-6/7/1885. Sau cuộc tấn công quân Pháp tại Huế thất bại, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi rời kinh thành. Nhà vua cùng đoàn tùy tùng vượt qua những con đường hiểm trở, hướng về Quảng Trị rồi tới Tân Sở. Từ đây, một vị vua đang sống trong Hoàng thành trở thành người đứng giữa núi rừng, cùng nghĩa quân chống lại một thế lực quân sự mạnh hơn rất nhiều lần.

Tại Tân Sở, vua Hàm Nghi ban dụ Cần Vương, kêu gọi quan lại, sĩ phu và nhân dân đứng lên giúp vua chống Pháp. Từ đó, tên tuổi Hàm Nghi trở thành ngọn cờ tinh thần của phong trào Cần Vương. Dưới danh nghĩa “phò vua cứu nước”, nhiều cuộc khởi nghĩa đã nổ ra ở khắp Trung Kỳ và Bắc Kỳ, trong đó có những cuộc kháng chiến kéo dài nhiều năm.

Cuộc sống của vị vua trẻ trong những năm tháng ấy hoàn toàn trái ngược với cung đình. Ông phải sống giữa rừng núi, thiếu thốn lương thực, thường xuyên đối mặt với bệnh tật và nguy hiểm. Những người bảo vệ ông phải liên tục di chuyển để tránh sự truy đuổi của quân Pháp. Nhưng Hàm Nghi không chấp nhận trở về với điều kiện phải khuất phục.

Năm 1888, sau khi một số người trong lực lượng bảo vệ đầu hàng và phản bội, quân Pháp lần theo dấu vết để vây bắt nhà vua. Đêm 26/9/1888, Hàm Nghi bị bắt khi mới 17 tuổi. Người ta kể rằng khi đối diện với kẻ phản bội Trương Quang Ngọc, nhà vua đã thể hiện thái độ quyết liệt, không chấp nhận việc mình bị đem nộp cho quân Pháp. Cuộc kháng chiến của vị vua trẻ kết thúc bằng cảnh ông bị áp giải khỏi quê hương.

Thực dân Pháp không đưa Hàm Nghi trở lại ngai vàng. Họ quyết định đày ông sang Algérie ở Bắc Phi, cách quê hương hàng nghìn cây số. Tháng 12/1888, nhà vua lên tàu rời Việt Nam. Khi con tàu xa dần bờ biển, một người mới 16-17 tuổi phải rời khỏi đất nước mà mình từng đứng lên bảo vệ. Từ đó, Hàm Nghi sống phần đời còn lại trên đất khách.

Những năm đầu ở Algérie, ông từ chối học tiếng Pháp, vẫn mặc áo dài, đội khăn xếp và giữ những thói quen của người Việt. Về sau, ông học tiếng Pháp, tiếp xúc với văn hóa châu Âu và đặc biệt dành nhiều thời gian cho nghệ thuật. Hàm Nghi trở thành một nghệ sĩ, sáng tác hội họa và điêu khắc. Những bức tranh của ông để lại cho hậu thế một hình ảnh khác về vị vua từng sống giữa núi rừng Cần Vương: một con người trầm lắng, giàu cảm xúc và luôn mang theo ký ức về quê hương.

Năm 1904, Hàm Nghi kết hôn với bà Marcelle Laloe, một phụ nữ Pháp. Họ có ba người con. Dù sống lâu năm ở nước ngoài, ông vẫn giữ sự gắn bó với nguồn cội. Điều đáng chú ý là ngay trong ngày cưới, Hàm Nghi vẫn mặc áo dài đen và đội khăn xếp theo truyền thống Việt Nam. Đó không chỉ là trang phục, mà còn như một dấu hiệu về bản sắc mà ông không muốn đánh mất.

Ngày 14/1/1944, vua Hàm Nghi qua đời tại Algérie, sau hơn nửa thế kỷ sống xa quê hương. Ông không trở lại Việt Nam, cũng không một lần lấy lại ngai vàng. Nhưng chính sự lựa chọn ấy đã khiến hình ảnh Hàm Nghi vượt ra ngoài câu chuyện của một vị vua nhà Nguyễn. Ông được nhớ đến như một vị vua trẻ đã đặt lòng trung thành với đất nước lên trên quyền lực và cuộc sống yên ổn của chính mình.

Có thể ngai vàng đã mất, quê hương đã xa, và cuộc đời phải kết thúc nơi đất khách. Nhưng trong lịch sử, Hàm Nghi vẫn còn đó – người thiếu niên năm xưa đã rời Hoàng thành giữa đêm biến loạn, đi vào núi rừng với lời kêu gọi Cần Vương, rồi chấp nhận một đời lưu đày thay vì cúi đầu trước ngoại bang. Đó chính là dấu ấn sâu đậm nhất trong cuộc đời vị vua yêu nước ấy.