HÀM NGHI - VỊ VUA TRẺ PHẤT CỜ CẦN VƯƠNG, BIỂU TƯỢNG CỦA KHÍ PHÁCH ĐỘC LẬP

HÀM NGHI - VỊ VUA TRẺ PHẤT CỜ CẦN VƯƠNG, BIỂU TƯỢNG CỦA KHÍ PHÁCH ĐỘC LẬP

Năm sinh - mất: 1871 - 1944

Quê quán: Kinh thành Huế

Danh hiệu: Anh hùng dân tộc, Hoàng đế thứ 8 của triều Nguyễn

Lên ngôi khi mới 13 tuổi, Hàm Nghi là một trong những vị vua có cuộc đời đặc biệt nhất trong lịch sử Việt Nam. Chỉ một năm sau khi lên ngôi, ông rời khỏi kinh thành Huế, cùng lực lượng chủ chiến tiến ra Tân Sở và ban Chiếu Cần Vương, kêu gọi toàn dân đứng lên chống thực dân Pháp. Sau khi bị bắt ở tuổi 17, ông bị đưa sang Algérie và sống phần đời còn lại nơi đất khách. Từ một vị vua trẻ giữa những biến động của triều Nguyễn, Hàm Nghi trở thành biểu tượng của tinh thần không khuất phục và khát vọng giữ gìn độc lập dân tộc.

H

àm Nghi tên húy là Nguyễn Phúc Ưng Lịch, còn được ghi là Nguyễn Phúc Minh, sinh ngày 3 tháng 8 năm 1871. Ông là con thứ năm của Kiên Thái Vương Nguyễn Phúc Hồng Cai và bà Phan Thị Nhàn, đồng thời là em ruột của vua Kiến Phúc và vua Đồng Khánh. Khác với nhiều hoàng tử được sống trong cung điện từ nhỏ, Ưng Lịch sống cùng mẹ trong điều kiện khá giản dị. Chính hoàn cảnh ấy khiến tuổi thơ của ông có nhiều khác biệt so với những người anh được nuôi dưỡng trong cung.

Năm 1884, triều Nguyễn rơi vào một giai đoạn đặc biệt rối ren. Vua Tự Đức qua đời, triều đình liên tiếp xảy ra những thay đổi về người kế vị. Sau khi vua Kiến Phúc qua đời, các Phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết đưa Ưng Lịch lên ngôi. Ngày 2 tháng 8 năm 1884, khi mới 13 tuổi, ông chính thức lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Hàm Nghi. Ông trở thành vị vua thứ tám của triều Nguyễn, trong thời điểm chủ quyền đất nước đang ngày càng chịu sức ép nặng nề từ thực dân Pháp.

Thời gian Hàm Nghi ở ngôi vua rất ngắn nhưng lại diễn ra trong một trong những giai đoạn dữ dội nhất của lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX. Sau các hiệp ước với Pháp, quyền lực của triều Nguyễn ngày càng bị thu hẹp. Trong triều đình hình thành sự đối lập giữa phái chủ hòa và phái chủ chiến. Tôn Thất Thuyết trở thành nhân vật tiêu biểu của phe chủ chiến và bí mật chuẩn bị lực lượng quân sự nhằm chống lại sự khống chế của Pháp. Hàm Nghi khi ấy còn rất trẻ, nhưng dần trở thành biểu tượng chính trị của lực lượng muốn tiếp tục cuộc kháng chiến.

Đêm 4 rạng sáng ngày 5 tháng 7 năm 1885, Tôn Thất Thuyết chỉ huy quân triều đình tiến hành cuộc phản công vào lực lượng Pháp tại Huế. Cuộc tấn công bất thành. Quân Pháp nhanh chóng phản công, kinh thành thất thủ và tình hình trở nên đặc biệt nguy hiểm đối với triều đình. Trước tình thế đó, Tôn Thất Thuyết cùng các lực lượng trung thành quyết định đưa vua Hàm Nghi rời khỏi Huế, mở đường cho một cuộc kháng chiến lâu dài. Khi ấy, Hàm Nghi mới chỉ 14 tuổi.

Đoàn hộ giá rời Huế, vượt qua những vùng núi hiểm trở để tiến về Quảng Trị. Sau nhiều ngày hành quân, vua Hàm Nghi cùng đoàn tùy tùng đến thành Tân Sở, một căn cứ được triều Nguyễn xây dựng từ trước nhằm làm nơi phòng thủ trong trường hợp kinh đô Huế bị uy hiếp. Tại đây, giữa núi rừng Quảng Trị, một vị vua trẻ vốn vừa rời khỏi kinh thành đã bắt đầu một cuộc đời hoàn toàn khác: không còn cung điện, không còn nghi lễ triều đình, mà là những ngày tháng sống giữa căn cứ kháng chiến, thiếu thốn và luôn phải đối mặt với nguy hiểm.

Ngày 13 tháng 7 năm 1885, tại Tân Sở, vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương. Đây là sự kiện gắn tên tuổi ông với một trong những phong trào yêu nước lớn nhất cuối thế kỷ XIX. Chiếu Cần Vương kêu gọi quan lại, sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên giúp vua chống Pháp, khôi phục chủ quyền đất nước. Từ Tân Sở, lời kêu gọi ấy nhanh chóng lan rộng. Nhiều văn thân, sĩ phu và thủ lĩnh địa phương dựng cờ khởi nghĩa, hình thành mạng lưới chống Pháp trải rộng từ Bắc vào Nam.

Tân Sở từ đó trở thành trung tâm của phong trào Cần Vương trong giai đoạn đầu. Xung quanh vua Hàm Nghi có những người như Tôn Thất Thuyết, Trần Xuân Soạn, Lê Trực, Nguyễn Phạm Tuân cùng hai người con của Tôn Thất Thuyết là Tôn Thất Đạm và Tôn Thất Thiệp. Lực lượng đi theo nhà vua ngày càng tăng. Theo tư liệu của địa phương, tại Tân Sở có lúc lực lượng được bổ sung lên gần một nghìn người. Nhưng tương quan lực lượng vẫn rất chênh lệch, trong khi quân Pháp không ngừng truy tìm đoàn hộ giá.

Sau khi rời Tân Sở, vua Hàm Nghi tiếp tục cùng lực lượng kháng chiến di chuyển qua vùng núi Quảng Bình rồi về phía Hà Tĩnh. Cuộc sống của nhà vua trong những năm này hoàn toàn trái ngược với cuộc sống trong cung điện. Ông phải sống giữa rừng núi, di chuyển liên tục để tránh sự truy bắt của quân Pháp, chịu cảnh thiếu thốn và bệnh tật. Những chỉ dụ của ông tiếp tục được truyền đi, còn tên tuổi của vị vua trẻ trở thành biểu tượng để nhiều cuộc khởi nghĩa Cần Vương tiếp tục chiến đấu.

Điều đáng chú ý là phong trào Cần Vương không phải một cuộc khởi nghĩa duy nhất do Hàm Nghi trực tiếp chỉ huy trên mọi chiến trường. Vai trò của ông chủ yếu là biểu tượng chính danh và nguồn động viên tinh thần đối với các lực lượng chống Pháp. Từ lời kêu gọi của nhà vua, nhiều thủ lĩnh địa phương đã tự tổ chức lực lượng và tiến hành chiến đấu theo những cách khác nhau. Phan Đình Phùng ở Hương Khê, Nguyễn Thiện Thuật ở Bãi Sậy, Đinh Công Tráng ở Ba Đình, Mai Xuân Thưởng ở Bình Định và nhiều thủ lĩnh khác đã trở thành những gương mặt tiêu biểu của phong trào. Vì vậy, ảnh hưởng lịch sử của Hàm Nghi không chỉ nằm ở những trận đánh mà ông trực tiếp tham gia, mà còn ở việc tên tuổi của ông trở thành ngọn cờ quy tụ các lực lượng chống Pháp.

Nhưng cuộc kháng chiến cuối cùng cũng bước vào giai đoạn khó khăn. Tháng 9 năm 1888, Hàm Nghi bị bắt do sự phản bội của một người trong lực lượng hộ giá. Khi ấy ông mới 17 tuổi. Việc bắt được nhà vua là một thắng lợi quan trọng đối với chính quyền thực dân Pháp, bởi Hàm Nghi là biểu tượng chính danh của phong trào Cần Vương. Sau khi bị bắt, ông bị đưa về Huế rồi bị lưu đày khỏi Việt Nam.

Trước sức ép của Pháp, Hàm Nghi không lựa chọn hợp tác để trở lại ngai vàng. Chính quyền thực dân đưa ông sang Algérie ở Bắc Phi, nơi ông phải sống phần lớn cuộc đời còn lại. Một vị vua từng sống giữa kinh thành Huế nay phải bắt đầu cuộc sống nơi đất khách, cách quê hương hàng nghìn cây số. Cuộc lưu đày ấy kéo dài hơn nửa thế kỷ và khiến Hàm Nghi trở thành một trong những nhân vật đặc biệt nhất của lịch sử triều Nguyễn.

Tại Algérie, Hàm Nghi dần xây dựng một cuộc sống mới. Ông lập gia đình, có con và dành nhiều thời gian cho nghệ thuật. Không còn trực tiếp tham gia chính trường, ông tìm đến hội họa và điêu khắc như một cách để thể hiện thế giới nội tâm của mình. Những tác phẩm nghệ thuật của Hàm Nghi cho thấy một con người có đời sống tinh thần phong phú, khác xa hình ảnh vị vua trẻ trong những năm tháng chiến tranh. Chính những năm tháng ở Algérie đã mở ra một phương diện khác trong cuộc đời ông: từ một hoàng đế trở thành một nghệ sĩ sống xa quê hương.

Điều đặc biệt là dù sống ở nước ngoài trong thời gian rất dài, Hàm Nghi vẫn giữ sự gắn bó với nguồn cội. Theo các tư liệu về cuộc đời ông, tinh thần dân tộc được ông duy trì trong đời sống cá nhân và truyền lại cho các con. Ông không trở lại Việt Nam sau khi bị lưu đày. Những năm cuối đời, ông sống tại Algérie trong sự xa cách với quê hương, nhưng hình ảnh vị vua trẻ từng rời bỏ kinh thành để theo con đường kháng chiến vẫn được lưu giữ trong ký ức lịch sử Việt Nam.

Hàm Nghi qua đời năm 1944 tại Algérie, sau gần 56 năm sống trong cảnh lưu đày. Ông ra đi khi đã ở tuổi ngoài 70, cách rất xa vùng đất nơi mình từng lên ngôi và ban Chiếu Cần Vương. Ngôi mộ của ông hiện ở Pháp, nơi lưu giữ dấu tích cuối cùng của một vị hoàng đế Việt Nam đã dành phần lớn cuộc đời xa quê hương.

Ngày nay, tên tuổi Hàm Nghi gắn chặt với Tân Sở và phong trào Cần Vương. Khu di tích thành Tân Sở tại Quảng Trị đã được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia; năm 2020, đền thờ vua Hàm Nghi và các tướng sĩ Cần Vương được khánh thành tại khu di tích, trở thành nơi tưởng niệm vị vua và những người đã chiến đấu trong phong trào chống Pháp. Những địa danh ấy nhắc lại một giai đoạn mà một vị vua trẻ đã lựa chọn rời bỏ kinh thành để cùng lực lượng kháng chiến tiếp tục cuộc đấu tranh trong hoàn cảnh vô cùng gian khổ.

Cuộc đời Hàm Nghi là câu chuyện đặc biệt về một vị vua lên ngôi khi còn rất trẻ nhưng phải đối diện với những biến động vượt xa tuổi đời của mình. Ông không có một triều đại dài để cải cách đất nước, cũng không có những chiến công quân sự trực tiếp như nhiều vị tướng khác. Di sản lớn nhất của Hàm Nghi nằm ở việc ông trở thành biểu tượng chính danh của phong trào Cần Vương và giữ thái độ không khuất phục sau khi bị bắt và lưu đày. Từ một vị vua 13 tuổi bước lên ngai vàng giữa thời loạn, đến một người lưu vong sống và sáng tạo nghệ thuật nơi đất khách, cuộc đời Hàm Nghi cho thấy lịch sử đôi khi đặt con người trước những lựa chọn mà họ không thể đoán trước. Với thế hệ hôm nay, câu chuyện ấy nhắc nhở rằng lòng yêu nước không chỉ được thể hiện trong những thời khắc chiến đấu, mà còn nằm ở việc giữ gìn căn tính, ký ức và sự gắn bó với quê hương ngay cả khi phải sống cách xa quê hương suốt phần lớn cuộc đời.