HẦM TRÚ ẨN VÀ ĐỜI SỐNG DÂN QUÊ HƯNG YÊN THỜI BOM MỸ

Ở vùng quê Hưng Yên những năm bom Mỹ, không có nhà nào là không có hầm trú ẩn. Có hầm ngay trong nhà, có hầm ngoài vườn, có hầm tập thể ở đầu làng, ven đê. Hầm nhỏ, hầm lớn khác nhau, nhưng đều chung một mục đích: giữ mạng sống cho con người giữa mưa bom bão đạn.

Bà Trần Thị Hảo, khi ấy mới ngoài hai mươi tuổi, nhớ lại:
“Hồi đó, nghe tiếng máy bay là chân tay tự động chạy về phía hầm, không cần ai nhắc.”

Hầm trú ẩn – phần nối dài của ngôi nhà

Hầm trú ẩn thường được đào sâu xuống lòng đất, gia cố bằng tre, gỗ, rơm rạ, phía trên phủ đất và cây cỏ để ngụy trang. Nhiều gia đình đào hầm ngay dưới gầm giường, góc bếp hoặc sát tường nhà.

“Có nhà đào hầm dưới bàn thờ,” bà Hảo kể, “vừa trú bom, vừa cầu mong tổ tiên phù hộ.”

Hầm chật hẹp, tối, ẩm, nhưng đó là nơi an toàn nhất mỗi khi còi báo động vang lên. Người già, trẻ nhỏ xuống trước; thanh niên, dân quân xuống sau khi hoàn thành nhiệm vụ.

Sinh hoạt trong tiếng bom

Cuộc sống thời chiến không vì bom đạn mà dừng lại. Người dân vẫn phải ăn, phải làm, phải sống. Nhưng mọi sinh hoạt đều gắn với nhịp báo động.

Cơm nấu dang dở có khi phải bỏ lại trên bếp. Trẻ con học bài trong hầm, viết chữ lên bảng gỗ nhỏ. Có đêm, cả gia đình ngủ trong hầm vì máy bay quần thảo nhiều giờ liền.

“Có hôm ở dưới hầm cả buổi tối,” bà Hảo nhớ lại, “lên khỏi hầm thấy khói bom còn khét.”

Phụ nữ và gánh nặng hậu phương

Phụ nữ Hưng Yên thời ấy vừa lo gia đình, vừa tham gia sản xuất, vừa trực phòng không, cứu thương, tải đạn. Ban ngày ra đồng, ban đêm đào hầm, vá nhà, lấp hố bom.

“Bom rơi xong là hôm sau ra lấp để còn cấy,” bà Hảo nói. “Không làm thì lấy gì nuôi bộ đội.”

Trong làng, mỗi người một việc: người giữ trẻ, người nấu cơm tập thể, người lo thuốc men. Hầm trú ẩn không chỉ để tránh bom, mà còn là nơi kết nối cộng đồng.

Trẻ em lớn lên cùng hầm đất

Thế hệ trẻ thời ấy lớn lên trong tiếng máy bay và mùi đất ẩm. Nhiều đứa trẻ biết bò trong hầm trước khi biết chạy trên sân.

“Bọn trẻ quen lắm,” bà Hảo cười buồn, “nghe còi là tự chui xuống hầm, không khóc.”

Chiến tranh in dấu lên tuổi thơ, nhưng cũng rèn cho các em sự gan dạ, sớm hiểu thế nào là mất mát và kiên cường.

Sau bom là sự hồi sinh

Khi chiến tranh kết thúc, nhiều hầm trú ẩn được lấp đi, một số được giữ lại làm kỷ niệm. Trên những mảnh đất từng là hầm, người dân trồng nhãn, trồng chuối, dựng lại nhà cửa.

“Có hầm giờ thành gốc cây,” bà Hảo nói, “nhưng ký ức thì không mất.”

Ký ức dưới lòng đất

Ngày nay, khi làng quê Hưng Yên đã đổi thay, đường bê tông chạy qua nơi từng là hầm trú ẩn, những câu chuyện ấy vẫn được nhắc lại trong các buổi sinh hoạt thôn, trong lời kể của người già cho con cháu.

Hầm trú ẩn không chỉ là công trình phòng tránh bom đạn, mà là biểu tượng của ý chí sinh tồn, của sức chịu đựng và tinh thần đoàn kết của người dân quê Hưng Yên trong những năm tháng khốc liệt nhất.

Bà Hảo chậm rãi kết luận:
“Bom Mỹ không khuất phục được mình, vì mình có đất, có làng, có nhau.”