Hành quân xa ra đời trên đường đi chiến dịch

Mùa thu đông năm 1953, Đồng chí Đỗ Nhuận xuất phát từ Đại Từ, đi bộ cùng đơn vị súng cối thuộc Đại đoàn 308. Khi đơn vị được phổ biến về Chiến dịch Trần Đình, nhiều chiến sĩ thắc mắc vì trên bản đồ không có địa danh ấy. Câu chuyện bàn tán giữa đường hành quân đã trở thành chất liệu cho ca khúc Hành quân xa. Đồng chí Đỗ Nhuận không sáng tác trong phòng làm việc rồi mới tìm hình ảnh người lính. Ông đang cùng bộ đội đi qua chặng đường dài, nghe trực tiếp những câu hỏi và quan sát nhịp bước của đơn vị. Một chiến sĩ đoán rằng đoàn quân đang nghi binh, qua Nghĩa Lộ rồi sẽ về đánh đồng bằng. Cách suy đoán ấy gợi cho người nhạc sĩ một bài hát có tiết tấu khỏe, gắn với bước chân và tinh thần sẵn sàng nhận nhiệm vụ. Hành quân xa được viết trong thời gian chuẩn bị cho Chiến dịch Điện Biên Phủ, trước khi chiến dịch mở màn. Đồng chí Đỗ Nhuận từng ghi lại rằng ông vừa đi vừa nghĩ về giai điệu, lời ca, trong khi người lính vẫn tiếp tục hành quân. Bài hát về sau được nhiều thế hệ bộ đội hát trong sinh hoạt và trên những chặng đường dài. Trải nghiệm tại đơn vị đưa nhạc sĩ đến gần nhịp sống người lính, để âm nhạc hình thành từ cuộc hành quân có thật.