Hành trình đưa đồng đội về nhà
Tháng Bảy năm ấy, khi những cơn mưa đầu mùa vừa phủ lên dãy Trường Sơn một màu xanh thẫm và những con suối sau nhiều ngày nắng hạn bắt đầu đầy nước trở lại, đoàn công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ của tỉnh lại chuẩn bị lên đường cho một chuyến đi mới. Đối với nhiều người, đó chỉ là một nhiệm vụ thường niên diễn ra lặng lẽ giữa núi rừng, nhưng với những người trực tiếp tham gia, mỗi chuyến đi đều mang theo hy vọng tìm được thêm một người đồng đội để đưa trở về quê hương sau hàng chục năm nằm lại nơi chiến trường. Trong đoàn có ông Hoàng Văn Thức, một cựu chiến binh đã ngoài bảy mươi tuổi. Mái tóc đã bạc trắng, bước chân không còn nhanh như trước, nhưng năm nào ông cũng tình nguyện tham gia. Ông thường nói rằng khi nào còn đủ sức bước vào rừng thì ông vẫn còn muốn đi, bởi biết đâu ở một sườn núi nào đó vẫn còn một người đồng đội đang chờ được trở về với gia đình.
Ông Thức từng là tiểu đội trưởng của một đơn vị bộ binh chiến đấu trên tuyến đường Trường Sơn. Chiến tranh kết thúc đã nhiều năm, nhưng trong ký ức của ông vẫn luôn hiện lên hình ảnh những khu rừng rậm rạp, những con dốc đỏ quạch sau mưa và những người đồng đội trẻ tuổi đã mãi mãi nằm lại giữa đại ngàn. Có những người ông đã tận mắt chôn cất trong điều kiện vô cùng thiếu thốn, chỉ kịp dùng vài thân cây làm dấu và ghi vội vị trí lên một mảnh giấy nhỏ. Khi ấy, ai cũng tin rằng sau chiến tranh sẽ có ngày quay lại đưa họ về. Thế nhưng dòng chảy của thời gian đã làm thay đổi mọi thứ. Những con đường cũ bị cây rừng che lấp, những con suối đổi dòng sau nhiều mùa mưa lũ, còn những dấu mốc đơn sơ năm nào cũng dần biến mất giữa thiên nhiên rộng lớn.
Lần này, đoàn tìm kiếm nhận được một nguồn thông tin quý từ cuốn sổ tay của một cựu chiến binh vừa qua đời. Trong cuốn sổ ấy có ghi lại khá chi tiết vị trí một khu vực từng chôn cất ba chiến sĩ hy sinh vào cuối năm chiến tranh. Tuy nhiên, sau hơn bốn mươi năm, địa hình nơi ấy đã thay đổi rất nhiều. Điều duy nhất còn có thể làm căn cứ là một mỏm đá lớn và một cây gõ cổ thụ từng được nhắc đến trong bản ghi chép.
Sau hai ngày hành quân xuyên rừng, đoàn công tác mới đến được khu vực cần tìm. Con đường gần như không còn dấu vết, nhiều đoạn phải dùng dao phát quang mới có thể đi tiếp. Trời mưa liên tục khiến đất đỏ bám chặt vào giày, mỗi bước chân đều nặng trĩu. Dẫu vậy, không ai than phiền. Những người trong đoàn hiểu rằng hành trình càng gian nan thì hy vọng tìm được đồng đội càng đáng để cố gắng.
Ông Thức là người đi đầu. Dù tuổi cao, ông vẫn nhớ khá rõ đặc điểm của khu rừng năm xưa. Thỉnh thoảng ông dừng lại thật lâu để quan sát địa hình, lặng lẽ đối chiếu với những ký ức đã in sâu trong tâm trí. Có lúc ông chỉ vào một khoảng đất rồi kể rằng nơi ấy trước đây từng là một con suối nhỏ, còn bây giờ đã trở thành bãi đất bằng vì dòng nước đổi hướng từ nhiều năm trước. Những chiến sĩ trẻ trong đoàn lắng nghe rất chăm chú, bởi họ hiểu rằng trí nhớ của những cựu binh đôi khi còn quý giá hơn cả tấm bản đồ.
Đến cuối buổi chiều ngày thứ ba, khi đoàn đang nghỉ bên một gốc cây lớn, ông Thức bất chợt đứng dậy bước về phía một triền đồi phủ đầy dây leo. Ông lặng lẽ đưa tay vuốt lên thân một cây gõ già rồi khẽ nói rằng ông đã từng nhìn thấy cái cây này, chỉ khác là ngày ấy nó còn nhỏ hơn rất nhiều. Mọi người lập tức bắt đầu mở rộng phạm vi tìm kiếm quanh khu vực ấy.
Công việc diễn ra vô cùng cẩn trọng. Từng lớp đất được bóc tách nhẹ nhàng, từng dấu vết nhỏ đều được quan sát kỹ lưỡng. Sau gần hai giờ làm việc, một chiến sĩ trẻ khẽ gọi mọi người lại khi phát hiện vài mảnh tăng võng đã mục nát cùng những chiếc cúc áo quân phục nằm lẫn trong đất. Không khí xung quanh bỗng trở nên lặng đi. Ai cũng hiểu rằng họ đã tìm đúng nơi.
Việc khai quật được tiến hành với tất cả sự trang nghiêm. Khi những di vật đầu tiên dần hiện ra, ông Thức lặng lẽ tháo mũ, đứng nghiêm trước khoảng đất vừa được mở. Đôi mắt ông đỏ hoe. Bốn mươi mấy năm trước, chính ông cùng đồng đội đã đào những nhát cuốc đầu tiên để chôn cất ba người bạn của mình tại nơi này. Hôm nay, cũng chính ông có mặt để đón họ trở về.
Bên cạnh hài cốt, đoàn tìm thấy một chiếc lược nhôm nhỏ, một cây bút máy đã gỉ sét và một chiếc bình tông méo mó vì sức ép bom. Đặc biệt, trong túi áo còn sót lại một chiếc hộp kim loại nhỏ. Bên trong là mảnh giấy đã mục gần hết, chỉ còn đọc được vài dòng ghi tên người mẹ và địa chỉ quê nhà. Dù nét chữ đã nhòe theo thời gian, nhưng chừng ấy cũng đủ để cơ quan chức năng có thêm cơ sở xác minh danh tính.
Đêm hôm đó, cả đoàn dựng lán nghỉ ngay gần khu vực vừa tìm thấy hài cốt. Không ai nói chuyện quá to. Ánh lửa bập bùng giữa rừng già soi rõ những gương mặt trầm ngâm. Ông Thức kể cho các chiến sĩ trẻ nghe về ba người đồng đội năm xưa. Họ đều còn rất trẻ, người mới cưới vợ chưa đầy một năm, người vừa nhận được thư báo tin con đầu lòng chào đời, người còn chưa kịp thực hiện lời hứa sẽ đưa mẹ ra thăm Hà Nội sau ngày đất nước thống nhất. Những câu chuyện ấy khiến nhiều người lặng đi. Chiến tranh đã lùi xa, nhưng phía sau mỗi tấm bia liệt sĩ vẫn luôn là một cuộc đời với biết bao ước mơ còn dang dở.
Sau khi hoàn tất các thủ tục cần thiết, đoàn công tác đưa hài cốt và những di vật tìm được về đơn vị để giám định. Vài tháng sau, nhờ kết hợp hồ sơ lưu trữ, lời kể của nhân chứng và xét nghiệm ADN, danh tính của một trong ba liệt sĩ được xác định. Đó là liệt sĩ Nguyễn Văn Lộc, quê ở một làng nhỏ ven sông thuộc miền Bắc.
Ngày hài cốt được đưa về quê, cả làng đứng dọc hai bên con đường để đón. Mẹ của liệt sĩ đã mất từ nhiều năm trước mà vẫn chưa kịp biết con mình được tìm thấy. Người thay mặt gia đình nhận di cốt là em gái ông, nay cũng đã ngoài bảy mươi tuổi. Bà ôm chặt chiếc bình đựng hài cốt mà nước mắt không ngừng rơi. Bà kể rằng mẹ mình trước lúc qua đời vẫn luôn dặn con cháu nếu một ngày tìm được anh thì hãy đưa anh về nằm cạnh cha trong nghĩa trang của dòng họ. Lời dặn ấy cuối cùng cũng trở thành hiện thực sau gần nửa thế kỷ.
Ông Thức đứng lặng phía sau hàng người đưa tiễn. Khi nhìn thấy gia đình liệt sĩ thắp nén hương đầu tiên trước phần mộ mới, ông bỗng cảm thấy như một gánh nặng đã theo mình suốt mấy chục năm được trút xuống. Ông nhớ lại buổi chiều giữa rừng năm nào, khi các đồng đội phải vội vàng chôn cất ba người bạn rồi tiếp tục hành quân. Họ chỉ kịp hứa với nhau rằng sau chiến tranh nhất định sẽ quay lại. Lời hứa ấy tưởng chừng rất đơn giản, nhưng phải mất hơn bốn mươi năm mới có thể hoàn thành.
Những năm sau đó, dù tuổi ngày càng cao, ông Thức vẫn tiếp tục đồng hành cùng các đoàn tìm kiếm mỗi khi sức khỏe cho phép. Có chuyến đi kéo dài cả tuần mà không tìm thấy dấu vết nào, có chuyến chỉ phát hiện vài di vật nhỏ, nhưng ông chưa bao giờ nản lòng. Ông thường nói với những chiến sĩ trẻ rằng mỗi người được tìm thấy là thêm một gia đình được nguôi ngoai, thêm một lời hứa được thực hiện và thêm một phần ký ức của chiến tranh được khép lại bằng sự đoàn tụ.
Trong một buổi gặp gỡ học sinh nhân dịp kỷ niệm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, có em hỏi ông vì sao đã nhiều tuổi mà vẫn tình nguyện đi rừng tìm đồng đội. Ông mỉm cười hiền hậu rồi chậm rãi trả lời rằng người lính khi còn sống đã cùng nhau vượt qua bom đạn thì khi chiến tranh kết thúc cũng không thể bỏ quên nhau giữa núi rừng. Theo ông, hành trình tìm kiếm ấy không chỉ là đưa một người trở về quê hương, mà còn là đưa sự bình yên trở về trong lòng những gia đình đã chờ đợi quá lâu.
Chiều hôm ấy, khi mặt trời dần khuất sau dãy núi, ông Thức lặng lẽ đứng trước nghĩa trang liệt sĩ của quê hương. Những hàng bia trắng nối tiếp nhau trong ánh hoàng hôn, những làn khói hương bay nhẹ trong gió và tiếng chuông từ ngôi chùa gần đó ngân vang khiến không gian trở nên vô cùng yên tĩnh. Ông tin rằng ở đâu đó, những người đồng đội năm xưa chắc hẳn cũng đang mỉm cười, bởi họ biết mình không bị lãng quên. Dù chiến tranh đã lùi xa nhiều thập kỷ, tình đồng đội vẫn tiếp tục dẫn bước những người còn sống đi tìm những người đã khuất, để cuối cùng tất cả đều có thể trở về với đất mẹ, với gia đình và với quê hương mà họ đã dành cả tuổi trẻ để bảo vệ.
