HÀNH TRÌNH LY KỲ CỦA CUỐN NHẬT KÝ VƯỢT THỜI GIAN “MÃI MÃI TUỔI 20”

“…Nhưng ra ga thì lính ồ lên phấn khởi, đầu tàu hướng về phía Hà Nội - “Đi” rồi! Thế là nhất định vào trong ấy. Vội vàng viết thư - tàu qua Cửa Nam, những cánh thư trắng bay ào ạt xuống đường - Gửi hộ nhé, gửi hộ nhé - Báo cho những người thân của chúng tôi rằng, chúng tôi đã xa Hà Nội lúc ấy là 12 giờ trưa 9.4.72….

… Ta đi theo tiếng gọi của miền Nam, và cả sự thôi thúc của miền Bắc đang khôi phục… Tất cả đang giục giã anh chiến sĩ, hãy đi đi, hãy đi – và chiến thắng…”.

Dòng nhật ký người em trai Nguyễn Văn Thạc viết vội trên đường hành quân, tái hiện khí thế rực lửa lên đường chống Mỹ cứu nước ấy… luôn in đậm trong tâm trí người anh trai Nguyễn Văn Thục.

Ông Nguyễn Văn Thục - anh trai liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc - chăm chú đọc lại cuốn nhật ký "Mãi mãi tuổi 20".

Cách đây hơn 20 năm, ông Thục quyết định công khai thông tin về cuốn nhật ký, đồng thời cho in thành sách với tên gọi Mãi mãi tuổi 20. Cuốn sách từng trở thành hiện tượng một thời, được mệnh danh là cuốn nhật ký vượt thời gian, đã chạm đến trái tim hàng triệu bạn đọc suốt hơn 20 năm qua.

Ít ai biết, trước khi đến được với công chúng, cuốn sách trải qua một hành trình ly kỳ, từ chiến trường khói lửa đến tay gia đình, suýt bị trả lại nơi gửi, thậm chí còn được đưa ra tận nước ngoài. Ông Nguyễn Văn Thục chia sẻ rằng, hành trình ấy vẫn là "cái duyên" khó lý giải.

Khát vọng của chàng thanh niên ưu tú Thủ đô

Ngồi trong căn phòng nhỏ, ông Nguyễn Văn Thục (86 tuổi, ở Hà Nội) trầm ngâm kể về người em “mãi mãi tuổi 20” của mình.

Liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc là con thứ 10 trong gia đình, sau ông Thục một giáp. Từ nhỏ, Thạc đã bộc lộ tư chất thông minh và tinh thần ham học hỏi.  

Lên cấp 2, Nguyễn Văn Thạc đã là học sinh giỏi văn của Hà Nội, đạt giải Nhì của thành phố (năm ấy không có giải Nhất). Đến lớp 10 (hệ 10 năm), anh tiếp tục giành giải Nhất học sinh giỏi văn toàn miền Bắc - thành tích đưa tên tuổi chàng trai trẻ vào nhóm học sinh xuất sắc nhất cả nước.

Từ ngày còn đi học, chàng trai Nguyễn Văn Thạc đã bộc lộ tư chất thông minh và tinh thần ham học hỏi.

Theo ông Thục, sau đó em trai ông được đưa vào diện tuyển chọn đi đào tạo tại Liên Xô. Thế nhưng, cuộc chiến khốc liệt đã khiến kế hoạch thay đổi.

Trong thời gian chờ lệnh, Nguyễn Văn Thạc vẫn tham dự kỳ thi đại học và đậu vào khoa Toán Cơ, Trường Đại học Tổng hợp.

Vào đại học, song song với chương trình đào tạo khoa Toán, anh còn mượn giáo trình năm thứ nhất và năm thứ hai của khoa Văn để tự đọc, tự nghiên cứu.

Trong những lần trò chuyện với anh trai, liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc từng bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với bộ tiểu thuyết Chiến tranh và Hòa bình của Lev Tolstoy.

Anh cho rằng, cuộc chiến vệ quốc của nhân dân Nga đã được phản ánh bằng một tác phẩm vĩ đại, còn cuộc chiến tranh của dân tộc Việt Nam - với biết bao mất mát, hy sinh và lòng quả cảm - cũng xứng đáng có một tác phẩm phản ánh đúng tầm vóc.

Khát vọng ấy cũng lý giải vì sao Nguyễn Văn Thạc nhanh chóng hòa nhập với môi trường quân ngũ. Từ một chàng thư sinh chỉ quen với sách vở, anh vượt qua mọi gian khổ trên chặng đường hành quân dài ngày, rèn luyện không ngơi nghỉ, sẵn sàng vào chiến trường.

"Nhiều đồng đội sau này kể lại với tôi rằng, Thạc rất chịu khó, rất khỏe. Có những lúc hành quân, thấy đồng đội yếu còn mang giúp cả súng và đồ đạc, dù tư trang trên vai đã nặng 20kg", ông Thục xúc động nói.

Theo người anh trai, ngay từ khi nhập ngũ, Nguyễn Văn Thạc đã xác định việc ghi nhật ký là để lưu giữ những trải nghiệm, cảm xúc và suy nghĩ của bản thân, làm tư liệu cho sáng tác về chiến tranh mà anh ấp ủ.

Sự kết hợp giữa lý tưởng sống cao đẹp, tâm hồn giàu cảm xúc và một tình yêu thuần khiết đã làm nên sức lay động đặc biệt của cuốn nhật ký.

"Thạc từng viết rất rõ rằng không muốn ai đọc những trang nhật ký này, trừ khi mình không còn sống để gìn giữ nữa. Và rồi…", ông Thục chia sẻ.

Chỉ chưa đầy một tháng sau khi nhập ngũ, Nguyễn Văn Thạc đã bắt đầu cầm bút. Ông Nguyễn Văn Thục nhớ rất rõ ngày em trai ghi những dòng đầu tiên - ngày 2/10/1971.

“Nhiều lúc mình cũng không ngờ nổi rằng, mình đã đến đây. Không ngờ rằng, trên mũ là một ngôi sao. Trên cổ áo là quân hàm đỏ. Cuộc đời bộ đội đến với mình tự nhiên quá, bình thản quá, và cũng đột ngột quá…”.

Theo nhà văn Đặng Vương Hưng (tác giả sưu tầm, giới thiệu cuốn sách), đến cuối tháng 5/1972, 7 tháng sau khi vào quân ngũ, mặc dù vừa tham gia huấn luyện, vừa hành quân vào mặt trận, mặc dù phải đi xa, vác nặng…, song tranh thủ những lúc nghỉ ngơi, những đêm không ngủ, chàng chiến sĩ trẻ vẫn viết được 240 trang sổ tay.

Khi hành quân đến Hà Tĩnh - Quảng Bình, biết chặng đường phía trước vô cùng khốc liệt, anh quyết định gói ghém cuốn nhật ký, gửi về gia đình ở đường Bưởi (Hà Nội).

Nhà đông anh em, nhưng Nguyễn Văn Thạc thường xuyên tâm sự với ông Thục và tin tưởng anh nhất nên gửi nhật ký về cho anh.

Song thời điểm đó, ông Thục đang đi công tác tại Bắc Thái (nay là Thái Nguyên) để xây dựng các công trình giao thông. Có giấy báo, các em trong gia đình thay nhau ra bưu điện nhận giúp, nhưng cả hai lần đều bị từ chối vì không đúng tên người nhận.

Trùng hợp thay, sau đó, ông Thục đột xuất có chuyến công tác về Hà Nội và biết tin nên đã nhận được.

“Nơi gửi là Hà Tĩnh, Thạc thì đã tiếp tục hành quân vào chiến trường Quảng Trị. Nếu tôi không trở về Hà Nội và cuốn sổ quay trở lại nơi gửi thì chắc chắn sẽ bị thất lạc”, ông Thục nhớ lại về cơ duyên may mắn nhận được nhật ký em trai gửi.

Mang cuốn sổ về nhà, ông Thục đọc một mạch từ đầu đến cuối. Ông cảm nhận được ngay giá trị đặc biệt của từng trang viết. Đó không phải là muốn cuốn nhật ký đơn thuần nữa. Ông như được xem một thước phim quay chậm về cuộc sống, lý tưởng của người lính trẻ trên đường ra trận cùng nỗi lòng da diết gửi người yêu phương xa.

Cuốn nhật ký được Nguyễn Văn Thạc viết như một phép thử cho ngòi bút của tuổi đôi mươi đã trở thành tác phẩm vượt thời gian, được nhiều người yêu mến (Ảnh: Bản photo nhật ký gốc).

Hai bản đặc biệt của cuốn nhật ký vượt thời gian

Ông Thục giữ gìn cuốn nhật ký cẩn thận. Thậm chí, ông còn mua một cuốn sổ giống y hệt, rồi chép tay từng chữ, tuân thủ từng dấu chấm, dấu phẩy, từng đoạn xuống dòng. Việc sao chép ấy kéo dài nhiều ngày vì thời đó chưa có máy photocopy. 

Sau lần gửi nhật ký về, chiến sĩ Nguyễn Văn Thạc còn gửi về nhà một số lá thư nữa. Lá thư cuối đề ngày viết là 21/7/1972. Suốt gần một năm sau, gia đình không nhận được thêm bất cứ thông tin gì của anh.

 Khi cả nhà như đang ngồi trên đống lửa, lo lắng bất an thì nhận tin dữ từ một người bạn thân thông báo, anh đã hy sinh tại Quảng Trị.

“Kẻ thù không cho tôi ở lại - Phải đi - Tôi sẽ gửi về cuốn Nhật ký này, khi nào trở lại, tôi sẽ viết nốt những gì lớn lao mà tôi đã trải qua từ khi xa nó…” - ông Thục nhớ lại đoạn cuối trong cuốn nhật ký mãi dang dở.

Ít lâu sau, người yêu của liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc là Phạm Như Anh sang Đức học tập rồi trở về Việt Nam. Ông Thục mang ra trước mặt cô hai cuốn nhật ký, một là bản gốc do em trai viết, một là bản ông chép tay.

 "Tôi thương em trai mình bao nhiêu thì cũng thương cô gái mà em mình đã dành trọn tình cảm bấy nhiêu. Hai em có tình cảm với nhau nhưng vì chiến tranh mà dang dở…”, người anh nói về quyết định đưa cho người yêu em trai giữ bản gốc.

Cuốn nhật ký gốc sau đó theo chân cô gái Hà thành ra nước ngoài suốt 30 năm rồi trở về trước khi Mãi mãi tuổi 20 được xuất bản.

Suốt quãng thời gian dài, gia đình ông chưa từng nghĩ đến chuyện xuất bản cuốn nhật ký. Cơ duyên đến vào năm 2005, khi nhà văn Đặng Vương Hưng đăng lời kêu gọi sưu tầm thư từ thời chiến trên một tờ báo.

Ông Thục đọc được thông báo liền photo vài lá thư của em trai gửi đến tòa soạn. Đọc xong những bức thư, nhà văn Đặng Vương Hưng quyết định đăng báo ngay vì nhận thấy giá trị đặc biệt trong dòng chữ người lính trẻ gửi về gia đình.

Lúc ấy, ông Thục mới cho hay, bản thân còn giữ một cuốn nhật ký của người em và nhận được lời đề nghị đem xuất bản nhật ký thành sách.

Người đàn ông khá đắn đo vì nhật ký là ghi chuyện riêng tư, giờ đem công khai thì không biết có ai đón đọc? Các bên tham gia xuất bản ban đầu có chút băn khoăn vì chưa từng có tiền lệ một cuốn nhật ký được phát hành rộng rãi.

Nhưng những điều xảy ra sau đó khiến tất cả đều bất ngờ. Lô sách đầu tiên được phát hành vào giữa năm 2005, gần như vừa in đã bán hết sạch. Từ trang ghi chép riêng tư của một chàng lính trẻ, Mãi mãi tuổi 20 nhanh chóng trở thành hiện tượng xuất bản, lay động hàng triệu trái tim.  

Nhà văn Đặng Vương Hưng chia sẻ, cuốn nhật ký là một cuộc trải nghiệm thực tiễn vô cùng gian khổ, nhiều hy sinh nhưng lại đầy mê say và hấp dẫn của một thanh niên tri thức Hà Nội trong những năm đầu thập niên 70 của thế kỷ trước.

Mãi mãi tuổi 20 có sức sống bền bỉ suốt hơn 2 thập kỷ vì phản ánh chân thực tâm hồn của một thế hệ thanh niên Việt Nam trong chiến tranh. Đây là tác phẩm rất đáng để người trẻ hôm nay đọc, bởi qua từng trang nhật ký, họ có thể hiểu hơn về lý tưởng sống, tình yêu Tổ quốc và khát vọng cống hiến của lớp thanh niên đi trước.