Hành trình trở về của Nhật ký Đặng Thùy Trâm

Năm 1970, tại chiến trường Đức Phổ, Quảng Ngãi, những cuốn sổ của bác sĩ Đặng Thùy Trâm rơi vào tay một đơn vị quân đội Mỹ. Trong số những tài liệu thu được có hai cuốn nhật ký viết bằng tiếng Việt. Theo những tư liệu được công bố sau này, Frederic Whitehurst, khi đó là một sĩ quan quân báo Mỹ, ban đầu định tiêu hủy chúng cùng những tài liệu không có giá trị về mặt quân sự. Nhưng người phiên dịch Việt Nam Nguyễn Trung Hiếu đã ngăn lại. Sau khi đọc những trang viết, ông khuyên Whitehurst giữ cuốn sổ. Một quyết định trong hoàn cảnh chiến tranh đã mở đầu cho hành trình kéo dài hơn ba thập kỷ của những trang nhật ký. Frederic Whitehurst mang chúng về Mỹ và lưu giữ trong nhiều năm.

Thời gian trôi qua, chiến tranh kết thúc, nhưng ông vẫn mong muốn tìm được gia đình của người đã viết những trang nhật ký ấy. Việc tìm kiếm không dễ dàng. Những thông tin có được từ cuốn sổ chưa đủ để ngay lập tức xác định thân nhân của Đặng Thùy Trâm tại Việt Nam. Sau nhiều năm, câu chuyện có bước ngoặt khi các tài liệu được đưa đến Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam thuộc Đại học Công nghệ Texas. Từ đây, việc tìm kiếm thông tin về tác giả cuốn nhật ký được tiếp tục.

Đầu năm 2005, những thông tin từ cuốn nhật ký được chuyển về Việt Nam. Qua quá trình xác minh, gia đình bác sĩ Đặng Thùy Trâm tại Hà Nội được tìm thấy. Sau 35 năm, những trang viết của người con đã hy sinh ở chiến trường Quảng Ngãi một lần nữa trở về với gia đình. Tháng 4/2005, gia đình nhận được bản sao cuốn nhật ký. Sau đó, mẹ của Đặng Thùy Trâm – bà Doãn Ngọc Trâm – cùng người thân sang Mỹ, trực tiếp gặp Frederic Whitehurst và tiếp cận những cuốn nhật ký được lưu giữ suốt nhiều năm. Gia đình đồng ý để bản gốc tiếp tục được bảo quản tại Trung tâm lưu trữ của Đại học Công nghệ Texas.

Cũng trong năm 2005, hai tập nhật ký được biên tập, xuất bản tại Việt Nam với tên gọi “Nhật ký Đặng Thùy Trâm”. Từ những trang viết vốn chỉ dành cho riêng mình, cuốn nhật ký đã giúp công chúng biết thêm về đời sống ở chiến trường, công việc cứu chữa thương binh, tình cảm gia đình và những suy nghĩ của một người bác sĩ trẻ trong những năm tháng chiến tranh.

Nhưng hành trình của hai cuốn sổ còn mang một ý nghĩa đặc biệt khác. Một người phiên dịch đã đề nghị giữ chúng lại. Một người lính Mỹ đã mang chúng qua chiến tranh và gìn giữ suốt nhiều thập kỷ. Nhiều người khác tiếp tục tìm kiếm để xác định người thân của tác giả. Và 35 năm sau ngày bị thất lạc ở chiến trường Đức Phổ, những trang nhật ký cuối cùng đã trở về với gia đình Đặng Thùy Trâm.

Một di vật của chiến tranh đã được gìn giữ bằng những quyết định của nhiều con người ở những thời điểm khác nhau. Để rồi sau hơn ba thập kỷ, cuốn nhật ký không còn chỉ là kỷ vật của một gia đình, mà trở thành một nguồn tư liệu giúp các thế hệ sau hiểu thêm về con người Việt Nam trong những năm tháng chiến tranh.