HÀO KHÍ SINH VIÊN VIỆN ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT (1969 – 1975): TỪ GIẢNG ĐƯỜNG ĐẾN TÂM ĐIỂM PHONG TRÀO ĐẤU TRANH

Những đợt sóng đầu tiên: Đòi quyền tự trị học thuật

Trong bối cảnh biến động của miền Nam Việt Nam giai đoạn 1954–1975, phong trào sinh viên đòi quyền tự trị đại học không chỉ là một hiện tượng xã hội mà còn là biểu hiện cho sự trưởng thành về nhận thức chính trị của giới trí thức trẻ. Xuất phát từ sự kiện tại Đại học Y khoa Sài Gòn, làn sóng phản kháng nhanh chóng lan rộng khi chính quyền đương thời nỗ lực can thiệp hành chính vào giáo dục.

Cụ thể, “chính quyền Sài Gòn ra nghị định đổi cơ cấu lãnh đạo của Đại học Y khoa thành Trung tâm Y - Nha Dược trực thuộc Phủ Thủ tướng Chính phủ VNCH và không còn nằm trong hệ thống Viện Đại học Sài Gòn”[1]Hành động này bị giới tri thức xem là sự xâm phạm nghiêm trọng vào nguyên tắc tự trị học thuật, tạo nên một làn sóng bất bình lớn.

Quang cảnh trước Giảng đường Chùa Linh Sơn ngày 28/9/1971.

Ảnh: Ban Nội chính Tỉnh ủy Lâm Đồng

Tại Đà Lạt, một đô thị vốn tĩnh lặng và được quy hoạch tách biệt tiếng nói của sinh viên lại vang lên mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Những biểu ngữ, băng rôn xuất hiện trong khuôn viên trường không chỉ là sự phản kháng nhất thời mà là minh chứng cho khát vọng về một nền giáo dục gắn liền với lý tưởng dân tộc. Những khẩu hiệu như: “Muốn làm chính trị phải lỳ, muốn xây Dân – Chủ không đi khộ bầu”, “Sinh viên Đại – Học – Đà – Lạt phục – vụ quê – hương” thể hiện vai trò tiên phong của giới trí thức trẻ trước những biến động của thời cuộc.

Biên niên sử những “Đêm không ngủ” tại Cao nguyên

Nếu như những năm 1960 phong trào đấu tranh diễn ra âm ỉ để chuẩn bị cho cuộc cách mạng, thì giai đoạn 1970 – 1971 là thời điểm phong trào “dậy sóng” thực sự. Sinh viên Viện Đại học Đà Lạt đã biến những không gian vốn dĩ thanh bình như hồ Than Thở, chùa Linh Sơn thành nơi hội tụ của lòng yêu nước.

Đầu năm 1970, nhiều hoạt động đấu tranh diễn ra sôi nổi như yêu cầu trả tự do cho Huỳnh Tấn Mẫm, tẩy chay chế độ quân sự học đường, phản đối sưu cao thuế nặng, lên án văn hóa nô dịch. Sự kiện tiêu biểu mở đầu là hội thảo do đoàn sinh viên Phật tử Đà Lạt tổ chức với chủ đề “Sinh viên hiện nay trước hiện tình đất nước”. Cùng thời điểm, sinh viên các viện đại học tại Sài Gòn, Huế, Cần Thơ, Vạn Hạnh và Đà Lạt đã phối hợp tổ chức hội thảo tại hồ Than Thở trong khuôn khổ Đại hội sinh viên Phật tử miền Nam năm 1970.Tháng 4/1970, sinh viên Viện Đại học Đà Lạt tổ chức hội thảo, bãi khóa nhằm phản đối việc đàn áp học sinh, sinh viên và yêu cầu quyền tự trị đại học. Đến tháng 7 cùng năm, phong trào tiếp tục hướng vào việc phản đối chủ trương “quân sự hóa học đường” của Mỹ - Thiệu

Đội Công tác xã hội của Đoàn Sinh viên Phật tử Đà Lạt – một tổ chức công khai do Chi đoàn SVHS nội thành Đà Lạt chi phối. Ảnh: Ban Nội chính Tỉnh ủy Lâm Đồng

Đặc biệt, cuộc đấu tranh chống bầu cử Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu vào cuối năm 1971 đã tạo nên một cơn địa chấn tại Tuyên Đức. Sáng ngày 28/9/1971, “Ủy ban nhân dân Đà Lạt - Tuyên Đức chống bầu cử bịp bợm” được thành lập ngay trong một cuộc hội thảo công khai.

Theo các ghi chép: “Các tổ xung kích và sinh viên, học sinh tổ chức đêm không ngủ, hát vang những bài ca yêu nước do học sinh, sinh viên sáng tác; làm nhiệm vụ rải truyền đơn, căng biểu ngữ... kêu gọi nhân dân trong ngày bầu cử không đi bỏ phiếu”[2]. Hàng ngàn người đã tập hợp, đốt thẻ cử tri, biến cuộc bầu cử “độc diễn” thành một thất bại về mặt uy tín đối với chính quyền đương thời.

Cuộc đối đầu trên mặt trận tư tưởng

Trước sự phát triển của phong trào yêu nước, chính quyền Sài Gòn gia tăng hoạt động tuyên truyền trong giới sinh viên thông qua văn nghệ và diễn thuyết. Tuy nhiên, nhiều cuộc đối thoại đã trở thành diễn đàn phản biện mạnh mẽ. Trong một buổi thuyết giảng của nhà văn Duyên Anh tại Viện Đại học Đà Lạt, một sinh viên đã thẳng thắn phản bác: “...tất cả những ngôn từ của buổi sáng hôm nay được nhà văn nói ra là đầy hấp dẫn nhưng lại dựa trên một kiểu tư duy không đúng đắn, với một lập luận sai lầm, nói về hiện tình đất nước mà không hiểu về đất nước, nói về tuổi trẻ mà không đứng trong lòng tuổi trẻ!”[3]. Cuộc đối đáp không chỉ dừng lại ở lý thuyết suông. Sinh viên này khẳng định việc “xếp bút nghiên” là sự thức tỉnh của cả một dân tộc trước nạn ngoại xâm.

Viện Đại học Đà Lạt những năm 1970 - Ảnh: tư liệu

Một sinh viên khác cũng tiếp lời bảo vệ triết lý Phật giáo, cho rằng nhiệm vụ của người tu hành là chống lại chiến tranh phi nghĩa để diệt trừ khổ đau cho đồng bào. Kết quả, buổi thuyết giảng thất bại thảm hại, các diễn giả phải ngậm ngùi rút lui trước sức mạnh lý lẽ của sinh viên. Những ý kiến phản biện của sinh viên Viện Đại học Đà Lạt không chỉ bác bỏ quan điểm xuyên tạc mà còn khẳng định tinh thần giác ngộ về lý tưởng thống nhất dân tộc và trách nhiệm của tuổi trẻ trước vận mệnh đất nước.

Những “Hạt giống đỏ” trong lòng Viện Đại học

Ít ai biết rằng, song song với các hoạt động công khai, một mạng lưới hoạt động bí mật đã hình thành và lớn mạnh ngay trong các phân khoa chuyên môn. Năm 1972, Chi đoàn Thanh niên Nhân dân Cách mạng Việt Nam chính thức hoạt động trong bóng tối và chỉ một năm sau đó, một tổ chức Đảng bí mật đã được thiết lập, trực tiếp dẫn dắt phong trào học đường gắn liền với lý tưởng giải phóng dân tộc. Tại thời điểm thành lập, đồng chí Nguyễn Trọng Hoàng (Nguyên, B1 – Đội trưởng). Lực lượng sinh viên có sức lan tỏa lớn, đặc biệt với học sinh các trường trung học tại Đà Lạt như Bùi Thị Xuân, Trần Hưng Đạo. Trong các phong trào đấu tranh, lực lượng sinh viên – học sinh được ví như “ngòi pháo” [4]nhạy bén, có khả năng tập hợp đông đảo quần chúng, tạo nên những đợt sóng xã hội có sức ảnh hưởng rộng rãi

Tính đến ngày 3/4/1975, lịch sử ghi dấu 16 “hạt giống đỏ” là những sinh viên ưu tú vừa miệt mài đèn sách, vừa âm thầm hoạt động cách mạng tại cả 4 trường trực thuộc Viện. Trường Khoa học có mười sinh viên hoạt động bí mật gồm sáu sinh viên ở khoa Sinh và bốn sinh viên khoa Hóa); Trường Đại học Văn khoa có ba sinh viên và Trường Chính trị Kinh doanh có hai sinh viên . Trong danh sách những người con ưu tú ấy, câu chuyện về anh Võ Văn Dũng (bí danh Vũ, bí số B3) đã trở thành một biểu tượng bất tử cho tinh thần dấn thân. Năm 1972, anh đã chiến đấu và ngã xuống tại căn cứ kháng chiến khi tuổi đời còn rất trẻ. Hình ảnh anh hy sinh nhưng trên ngực vẫn vẹn nguyên tấm thẻ sinh viên và chiếc áo trắng giảng đường đã minh chứng cho một sự thật lay động: với sinh viên Đà Lạt ngày ấy, học tập và cứu nước luôn là hai nhiệm vụ không thể tách rời.\

Đoàn Sinh viên Phật tử Đà Lạt là một tổ chức công khai hợp pháp dưới chế độ Sài Gòn trước 1975. Trong ảnh: Có 4 đoàn viên TNNDCMMN đang nắm các vị trí trong đoàn SVPT Đà Lạt gồm: Hàng ngồi từ trái sang: Trương Trổ, Tổng thư ký; Nguyễn Trọng Hoàng Q. Chủ tịch. Hàng đứng: Nguyễn Hòa (thứ 2 từ trái sang), Phan Ngọc Mậu (thứ tư). Ảnh: Ban Nội chính Tỉnh ủy Lâm Đồng

Khi cuộc tổng tiến công mùa Xuân 1975 đi vào giai đoạn quyết định, những sinh viên Viện Đại học Đà Lạt đã rũ bỏ tấm áo cử nhân để trực tiếp tham gia tiếp quản thành phố. Ngày 3/4/1975, trong khi súng vẫn nổ ở các mặt trận lân cận, tại chùa Linh Sơn, các nhóm sinh viên đã nhận nhiệm vụ cụ thể. Anh Nguyễn Tâm Giám (bí danh Thuần) chỉ huy đội Tự vệ thành – lực lượng mà đài Giải phóng và Đài Tiếng nói Việt Nam thường nhắc tới như biểu tượng của sự nổi dậy của phong trào tuổi trẻ yêu nước. Chị Lê Thị Quyền (bí danh Sáu) cùng các đồng đội đã sử dụng hệ thống loa phóng thanh để phát đi tiếng nói của lực lượng cách mạng.

Lời kêu gọi của họ vang vọng khắp các sườn đồi: “kêu gọi đồng bào bình tĩnh, không nghe theo tiếng gọi của kẻ xấu xúi giục di tản, cùng phối hợp với lực lượng gìn giữ thành phố chống cướp bóc, đốt phá... Kêu gọi công chức, sĩ quan, binh lính ra trình diện và nộp vũ khí”[5]

Phong trào đấu tranh của sinh viên Viện Đại học Đà Lạt giai đoạn 1969–1975 không chỉ là một phần của lịch sử đô thị Đà Lạt, mà còn là minh chứng tiêu biểu cho vai trò của trí thức trẻ trong các biến động lớn của đất nước. Tinh thần dấn thân, ý thức công dân và khát vọng về một nền giáo dục tự chủ đã để lại dấu ấn sâu đậm trong tiến trình lịch sử giáo dục và phong trào sinh viên Việt Nam.

Nửa thế kỷ đi qua, triết lý “Thụ Nhân” vẫn là ngọn đuốc soi sáng, biến những giảng đường năm xưa thành bệ phóng cho lý tưởng dấn thân. Những “hạt giống” kiên trung ngày ấy đã hóa thân vào dáng hình thành phố, truyền lửa cho tuổi trẻ Đà Lạt hôm nay. Tiếp nối bản lĩnh cha anh, thế hệ trẻ hiện tại đang viết tiếp chương sử mới bằng tri thức và khát vọng sáng tạo, để tinh thần phụng sự mãi là bản sắc vĩnh cửu của những người con dưới mái trường đại học giữa ngàn thông xanh.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Lược sử và truyền thống đấu tranh, Địa chí Đà Lạt

2. Nguyễn Hòa (2025), Một cuộc đấu tranh trên diễn đàn trực diện tại giảng đường Đại học Đà Lạt (hồi ký).

3. Nguyễn Hòa (2025), Xây dựng tổ chức biến từ “cái không” để thành “cái có”, Đà Lạt – nội thành dậy sóng.

4. Trọng Hoàng (2025), Có một khoảng trống trong trang truyền thống của Trường Đại học Đà Lạt.

5. Trọng Hoàng (2025), Phong trào đấu tranh chính trị của TNSVHS Nội thành Đà Lạt 1969 – 1975 (hồi ký).

6. Hoàng Thị Hồng Nga, Một số phong trào đấu tranh của sinh viên miền Nam Việt Nam (1954-1975), Tạp chí Lịch sử quân sự, số 271 (7/2014).

7. Nguyễn Phan Lũy (2025), Vài nét về đội công tác thanh niên sinh viên học sinh thuộc thị ủy Đà Lạt (1968 – 1975), Đà Lạt – nội thành dậy sóng.

8. Nguyễn Vĩnh Nguyên (2022), Đà Lạt, bên dưới sương mù, NXB Phụ nữ Việt Nam.