Hào khí sông Hát và cuộc khởi nghĩa Hai Bà trưng

Từ thuở ấu thơ, hai chị em Trưng đã được nuôi nấng trong gia đình Lạc tướng Mê Linh, rèn luyện võ nghệ và biết rõ nỗi đau của nhân dân khi bị đô hộ phương Bắc. Khi Tô Định bạo lực giết Thi Sách, Trưng Trắc đã không kìm nén được cơn giận dữ, cùng em gái Trưng Nhị quyết định phất cờ khởi nghĩa để đền nợ nước, trả thù nhà. Ngày khai chiến, hàng ngàn người yêu nước từ khắp Lĩnh Nam tụ tập tại cửa sông Hát, vũ khí trong tay, lời hót hiệu triệu đầy nỗi thù: "Hỡi đồng bào trăm họ, giặc Đông Hán đang xéo giày đất nước! Nhục nào hơn nhục nô lệ ngoại bang, thà chết mà đứng thẳng, không cam chịu sống quỳ!" Sông Hát lúc đó như rung động với tiếng reo hào hùng, từng giọt nước trong dòng sông đều mang niềm hy vọng và quyết tâm chiến đấu đến cuối cùng.

Nghĩa quân của Hai Bà Trưng tiến nhanh về phía thủ phủ Luy Lâu (nay là Thuận Thành, Bắc Ninh), nơi quân đội nhà Đông Hán tập trung. Trong cuộc chiến ác liệt, hai chị em Trưng cưỡi voi ra trận, vung gươm chặt chém, dẫn dắt quân nhân xâm phá hàng địch. Tô Định hoảng sợ, bỏ chạy về Trung Quốc, để nghĩa quân nhanh chóng giải phóng thủ phủ. Không dừng lại ở đó, nghĩa quân lan tỏa ra các quận Nam Hải, Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố, nhận được sự hưởng ứng lớn từ các dân tộc Mán, Lý và nhân dân địa phương. Chỉ trong thời gian ngắn, 65 huyện thành được giải phóng, toàn bộ lãnh thổ nước Việt hồi đó trở lại dưới quyền chủ quyền của dân tộc. Trưng Trắc được cử làm vua, xưng là Trưng Nữ Vương, đóng đô tại Mê Linh, ra lệnh miễn thuế khóa cho nhân dân trong hai năm, xóa bỏ chế độ lao dịch cũ để phục hồi nền kinh tế

Sau khi nghe tin cuộc khởi nghĩa thành công, vua Quang Vương nhà Hán không ngồi yên, ngay lập tức phong Mã Viện làm Phục Ba tướng quân, chỉ huy khoảng 2 vạn quân chia làm hai cánh thủy và bộ để xâm lược lại đất nước. Mã Viện có kinh nghiệm chinh chiến dày dặn, dẫn quân tiến dọc bờ biển, ngược sông Bạch Đằng đến Lãng Bạc, Tiên Du.

Hai chị em Trưng quyết định lui quân về trấn giữ tại Cẩm Khê, dẫn dắt quân nhân chiến đấu ác liệt. Tuy nhiên, do thế lực đối phương quá mạnh, quân ta phải liên tục lui lui, cuối cùng về đến Hát Môn, quê hương của hai chị em.

Ngày cuối cùng, khi quân Hán xâm chiếm Mê Linh, hai chị em Trưng biết rằng không còn cách nào giữ tròn danh dự dân tộc. Trưng Trắc ôm em gái Trưng Nhị, bước đến bờ sông Hát, nói với những người còn lại: "Đừng để giặc bắt chúng ta làm nô lệ. Hãy giữ tròn khí tiết của người Việt!" Cả hai chị em đã gieo mình xuống dòng sông Hát, không bao giờ đầu hàng kẻ thù.

Từ đó đến nay, sông Hát không còn chỉ là một dòng sông tự nhiên, mà đã trở thành biểu tượng của hào khí yêu nước, ý chí quật cường và tinh thần bất khuất của dân tộc Việt Nam. Hằng năm, lễ hội Đền Hát Môn được tổ chức vào mùng 6 tháng 3 âm lịch, với nhiều phong tục độc đáo để tưởng nhớ công lao của hai chị em. Nhân dân thường nói rằng, khi gió thổi qua sông Hát, đó chính là tiếng hồn thiêng của Hai Bà Trưng, kêu gọi các thế hệ sau tiếp nối truyền thống yêu nước và giữ gìn độc lập đất nước.

Hình ảnh hai chị em Trưng cưỡi voi ra trận, gieo mình xuống sông Hát để giữ tròn khí tiết đã được khắc ghi vào nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật, từ bài ca dao dân gian đến vở cải lương Tiếng trống Mê Linh và tiểu thuyết của các nhà văn quốc tế. Đến nay, có hơn 100 ngôi đền thờ Hai Bà Trưng trên cả nước, trong đó Đền Đồng Nhân, Đền Hát Môn và Đền Hạ Lôi là những di tích được bảo tồn và tôn vinh nhất.