HENRIETTE BÙI QUANG CHIÊU (1906 - 2012), NỮ BÁC SĨ ĐẦU TIÊN CỦA VIỆT NAM

Henriette Bùi Quang Chiêu sinh ngày 8/9/1906. Bà là con gái thứ của ông Bùi Quang Chiêu và bà Vương Thị Y, xuất thân trong một gia đình giàu có gốc Hoa. Gia đình có truyền thống hiếu học nhiều đời, là một trong những danh gia vọng tộc ở Bến Tre. Ông Bùi Quang Chiêu là kỹ sư canh nông đầu tiên của nước ta, thuộc dòng tộc họ Bùi nổi tiếng ở Mỏ Cày Nam, nội tổ là cụ Bùi Văn Liệu (học trò của cụ Võ Trường Toản, từng được thầy tiến cử ra phò Nguyễn Ánh nhưng ông từ chối) và cụ bà Lê Thị Mẫn, người phụ nữ đức hạnh, nhân hậu, được nhân dân nể trọng, đương thời được vua Tự Đức khen ngợi và ban tặng bức biến có 4 chữ vàng "Hảo nghĩa khả phong".

Từ nhỏ, Henriette Bùi Quang Chiêu đã là một cô học trò thông minh, sáng dạ. Năm 15 tuổi, theo nguyện vọng thiết tha của mình, cô được cha đưa sang Pháp du học. Năm 1926, Henriette tốt nghiệp bậc trung học tại Lycée Fenelon ở Paris. Sau đó, bà theo học Đại học Y khoa Paris. Là phụ nữ người Việt, sự hiện diện của bà trong trường chuyên môn ở Pháp là một bước đột phá của hệ thống giáo dục chính quốc tại Pháp thời bấy giờ. Trong thời gian này, bà được giới thiệu rồi trở thành thân thiết với nhà bác học Marie Curie và nhà sử học Charles Seignobos... Ngoài ra, bà còn quen biết với nhiều người Việt Nam du học tại Pháp mà sau này thành những nhân vật đóng vai trò quan trọng trên chính trường Việt Nam.

Năm 1932, bà tốt nghiệp đại học. Sau hai năm thực tập, bà là người phụ nữ Việt Nam lấy bằng bác sĩ y khoa đầu tiên ở Pháp. Lúc chuẩn bị tốt nghiệp, bà dự định viết một luận án về đề tài "thụ tinh nhân tạo cho những người bị hiếm muộn". Tuy nhiên, vào thời đó thì đề tài này quá mới mẻ và gây nhiều tranh cãi, do đó bà đã đổi sang một đề tài “truyền thống" hơn. Luận án của bà đạt loại xuất sắc, được Hội đồng giám khảo khen ngợi và tưởng thưởng huy chương vào năm 1934. Henriette Bùi Quang Chiêu là nữ bác sĩ đầu tiên của nước ta. Vốn thông minh, năng động, ngoài học chuyên môn, Henriette còn học thêm nhiều ngoại ngữ, nên đã thông thạo các ngôn ngữ như: Pháp, Anh, Hoa, Tây Ban Nha, Ý và cả những cố ngữ như La Tinh và Hy Lạp.

Năm 1935, Henriette Bùi Quang Chiêu trở về Việt Nam và nhận ngay chức vụ Trưởng khoa Hộ sinh ở Bệnh viện Bốn xứ Nam kỳ (nay là Bệnh viện Chợ Rẫy). Ở đây, bà đã từng đấu tranh quyết liệt với thái độ kỳ thị, phân biệt đối xử của người Pháp với bác sĩ và bệnh nhân người bản xứ.

Gần cuối năm 1945, người bạn thân thiết lúc du học tại Paris là kỹ sư Nguyễn Ngọc Bích (con trai Giáo tông đạo Cao Đài Ban Chỉnh Nguyễn Ngọc Tương), bấy giờ đã tham gia kháng chiến, đang giữ chức Khu bộ phó Khu 9 (Tây Nam Bộ) bị quân Pháp bắt được, dùng nhiều thủ đoạn dụ dỗ lẫn tra tấn. Ông quyết không đầu hàng, không làm tay sai cho Pháp. Chúng kết án tử hình. Henriette Bùi Quang Chiêu đã vận động một số sinh viên trường học cũ của Nguyễn Ngọc Bích bên Pháp, tích cực vận động đòi trả tự do cho ông. Cuối cùng, Nguyễn Ngọc Bích được trả tự do, nhưng bị thực dân Pháp trục xuất khỏi Việt Nam buộc sang định cư tại Pháp (vì ông có quốc tịch Pháp).

Henriette Bùi Quang Chiêu vẫn tiếp tục ở lại Việt Nam và làm công việc nghiên cứu y khoa của mình. Năm 1954, bà đã hiến biệt thự tư gia của mình cho chính quyền làm cơ sở cho Trường Đại học Y khoa Sài Gòn, nay là Bảo tàng Chứng tích chiến tranh (số 28, đường Võ Văn Tần, quận 3, thành phố Hồ Chí Minh). Năm 1957, bà sang Nhật Bản 2 năm để nghiên cứu và theo học về châm cứu, rồi trở về nước và phát triển hướng nghiên cứu của mình với nghề châm cứu.

Đến năm 1961, Henriette Bùi sang Pháp và mở một phòng mạch. Tại đây, bà đã gặp lại ông Nguyễn Ngọc Bích. Từ mối thâm tình cũ mà hai người đã nối lại tình xưa và về sống với nhau như vợ chồng. Thế nhưng, hạnh phúc muộn màng chỉ ngắn ngủi. Sau bốn năm chung sống trên đất Pháp, năm 1965, Nguyễn Ngọc Bích bị ung thư vòm họng. Bà Henriette Bùi đã đưa ông trở về Việt Nam để có thể sống những ngày cuối cùng trên quê hương. Cũng ngay trong năm đó, Nguyễn Ngọc Bích mất. Còn lại một mình ở Việt Nam, bà Henriette Bùi đã không ngừng tích cực tham gia các hoạt động điều trị, cứu chữa nhân dân bị thương tật trong chiến tranh, kể cả trong vùng giải phóng.

Năm 1971, bà Henriette Bùi sang lại Pháp. Ở đây, bà tiếp tục khám chữa bệnh cho đến năm 1976, nghỉ hưu ở tuổi 71, sau hơn 44 năm phục vụ trong ngành y khoa tại Việt Nam cũng như tại Pháp.

Bà Henriette Bùi Quang Chiêu mất vào ngày 27/4/2012 tại Paris, thọ 106 tuổi. Theo di nguyện của bà, tro cốt được đưa về Việt Nam chia ra làm hai phần: một phần lưu lại ở khu mộ dòng tộc Bùi Quang tại thị trấn Mỏ Cày Nam, một phần hợp táng với mộ chồng là ông Nguyễn Ngọc Bích, tại Thánh thất đạo Cao Đài, Phường 6, thành phố Bến Tre.

Bác sĩ Henriette Bùi Quang Chiêu, vị nữ bác sĩ đầu tiên của Việt Nam là một nhân vật đặc biệt, chứng nhân của một thế kỷ dân tộc Việt Nam trải qua hai cuộc kháng chiến chống xâm lược của hai đế quốc giàu mạnh nhất thế giới, vô cùng gian lao, khắc nghiệt mà anh dũng phi thường, nhưng cũng biết bao đau thương, nghiệt ngã. Bác sĩ Henriette Bùi để lại cho hậu thế hình ảnh một người phụ nữ Việt Nam mạnh mẽ, bao dung, nhân hậu, suốt đời cống hiến không mệt mỏi cho nền y học hiện đại nước nhà thuở còn sơ khai, non trẻ.