Hịch tướng sĩ” – tiếng gọi đánh thức lòng yêu nước

Trong lịch sử Việt Nam, có những văn bản được viết ra trong một thời điểm nhưng vượt qua thời điểm ấy để sống cùng nhiều thế hệ. Hịch tướng sĩ của Trần Hưng Đạo là một văn bản như vậy.

Vào thế kỷ XIII, Đại Việt phải đối mặt với đế chế Mông - Nguyên, một thế lực quân sự hùng mạnh đương thời. Sau cuộc kháng chiến lần thứ nhất năm 1258, nguy cơ xâm lược vẫn chưa chấm dứt. Đến năm 1285, quân Nguyên chuẩn bị một cuộc xâm lược quy mô lớn. Trong hoàn cảnh ấy, vấn đề đặt ra không chỉ là có bao nhiêu quân, bao nhiêu vũ khí, mà còn là những người lính có thực sự hiểu trách nhiệm của mình hay không.

Trần Hưng Đạo nhận ra rằng một đội quân chỉ có sức mạnh vật chất thì chưa đủ. Muốn chiến thắng, người lính phải có tinh thần chiến đấu, phải hiểu vì sao mình chiến đấu và mình đang bảo vệ điều gì. Từ nhận thức đó, Hịch tướng sĩ ra đời.

Tác phẩm mở đầu bằng việc nhắc đến những tấm gương trung thần nghĩa sĩ trong lịch sử. Đó là cách Trần Hưng Đạo đánh thức lòng tự trọng và danh dự của người làm tướng. Ông không nói với tướng sĩ bằng những lời khô cứng về mệnh lệnh quân sự mà đặt họ trước một câu hỏi về danh dự, trách nhiệm và sự tồn vong của đất nước.

Ông cũng phê phán thái độ chỉ biết hưởng thụ, ham vui, không quan tâm đến vận mệnh quốc gia. Những lời phê phán ấy có sức mạnh bởi người viết không đứng ngoài cuộc. Trần Hưng Đạo cũng là một người tướng, một người trực tiếp gánh trách nhiệm trước đất nước. Ông kêu gọi người khác bằng chính tinh thần mà ông đang sống.

Điều đặc biệt của Hịch tướng sĩ là tác phẩm biến tình yêu nước từ một khái niệm lớn lao thành một trách nhiệm cụ thể. Đất nước không phải một điều gì xa xôi. Đất nước là nhà cửa, cha mẹ, vợ con, quê hương, là danh dự của chính mỗi con người. Nếu giặc xâm lược, tất cả những gì thân thuộc nhất đều bị đe dọa.

Đó chính là nghệ thuật lớn trong tư tưởng của Trần Hưng Đạo: ông đưa trách nhiệm với quốc gia đến gần với cảm xúc của từng người.

Những lời trong Hịch tướng sĩ đã góp phần cổ vũ tinh thần chiến đấu của quân đội nhà Trần trước cuộc kháng chiến năm 1285. Cuộc chiến diễn ra vô cùng khốc liệt. Quân Nguyên tiến vào Đại Việt với lực lượng mạnh, triều đình có thời điểm phải rút khỏi kinh thành. Nhưng quân dân nhà Trần không đầu hàng. Sau giai đoạn tạm thời rút lui để bảo toàn lực lượng, quân Đại Việt từng bước phản công, giành những thắng lợi quan trọng tại Hàm Tử, Chương Dương và giải phóng Thăng Long.

Nếu chỉ nhìn Hịch tướng sĩ như một bài văn cổ, chúng ta có thể bỏ qua giá trị lớn nhất của nó. Đó là nghệ thuật xây dựng tinh thần. Trần Hưng Đạo hiểu rằng trong chiến tranh, con người là yếu tố quyết định. Một đội quân có thể đông nhưng nếu không có ý chí thì sẽ tan rã. Ngược lại, một lực lượng có tinh thần, có niềm tin và có sự đoàn kết có thể tạo nên sức mạnh vượt quá điều kiện vật chất.

Tư tưởng ấy cũng được thể hiện trong quan niệm “vua tôi đồng tâm, anh em hòa mục, cả nước góp sức” của Trần Quốc Tuấn khi bàn về kế sách giữ nước.

Ngày nay, chúng ta không còn đứng trước chiến trường như những người lính thế kỷ XIII. Nhưng tinh thần trách nhiệm mà Hịch tướng sĩ đặt ra vẫn còn ý nghĩa.

Một đất nước trong thời bình vẫn cần những con người có trách nhiệm. Một học sinh cần trách nhiệm với việc học. Một người trẻ cần trách nhiệm với nghề nghiệp. Một cán bộ cần trách nhiệm với nhân dân. Một công dân cần trách nhiệm với cộng đồng. Mỗi người đều có một “trận tuyến” của riêng mình.

Nếu người trẻ chỉ quan tâm đến lợi ích cá nhân mà thờ ơ với cộng đồng, sức mạnh xã hội sẽ suy giảm. Ngược lại, nếu mỗi người biết sống có trách nhiệm, biết làm tốt công việc của mình và sẵn sàng đóng góp khi quê hương cần, thì đó chính là cách tiếp nối tinh thần yêu nước trong thời đại mới.

Có lẽ vì vậy, Hịch tướng sĩ vẫn được đọc sau hơn bảy trăm năm. Nó không chỉ kể về một cuộc chiến đã qua. Nó nói với mỗi thế hệ rằng: lòng yêu nước không chỉ nằm trong cảm xúc tự hào, mà phải được biến thành hành động và trách nhiệm.

Trần Hưng Đạo đã dùng một áng văn để đánh thức tinh thần của một đội quân. Còn hôm nay, câu chuyện ấy có thể đánh thức trong chúng ta một điều giản dị hơn: hãy tự hỏi mình có thể làm gì cho đất nước bằng chính năng lực, công việc và tuổi trẻ của mình.