HÌNH ẢNH HAI VỊ TƯỚNG TRONG KÝ ỨC DÂN GIAN

Có những nhân vật lịch sử tồn tại trong sách giáo khoa, nhưng cũng có những nhân vật sống trong đời sống văn hóa của nhân dân, và Hai Bà Trưng thuộc cả hai trường hợp ấy. Hơn hai nghìn năm sau cuộc khởi nghĩa năm 40–43, tên tuổi Trưng Trắc và Trưng Nhị vẫn được tưởng niệm tại nhiều địa phương. Đền thờ, lễ hội, câu đối, sắc phong, thần tích và những câu chuyện truyền miệng đã góp phần duy trì ký ức về hai nữ anh hùng qua nhiều thế hệ. Điều đáng chú ý là ký ức dân gian không chỉ giữ lại sự kiện “Hai Bà khởi nghĩa” mà còn xây dựng cả một không gian văn hóa xung quanh hai nhân vật. Tại Mê Linh, nơi gắn với quê hương và kinh đô của Trưng Vương, lễ hội Đền Hai Bà Trưng được tổ chức hằng năm. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết lễ hội Đền Hai Bà Trưng tại Mê Linh đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2018. Trong lễ hội, người dân thực hiện nhiều nghi thức truyền thống như rước kiệu, dâng hương và tưởng niệm Hai Bà. Những nghi thức ấy không phải là một “bản sao” nguyên vẹn của đời sống thế kỷ I, bởi chúng được hình thành và phát triển qua nhiều thời kỳ, nhưng lại có giá trị đặc biệt trong việc duy trì ký ức cộng đồng. Khi một đứa trẻ được cha mẹ đưa đến đền, nghe kể về Trưng Trắc và Trưng Nhị, lịch sử từ những trang sách trở thành một câu chuyện gần gũi hơn. Khi người dân tham gia lễ hội, họ không chỉ tham dự một hoạt động văn hóa mà còn thực hiện một hành động tưởng nhớ. Chính quá trình ấy giúp lịch sử được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đền Hai Bà Trưng ở Mê Linh hiện nay là Di tích quốc gia đặc biệt, và khu di tích trở thành một điểm đến quan trọng gắn với quê hương Hai Bà. Điều này cho thấy ký ức về Hai Bà không bị giới hạn trong phạm vi nghiên cứu lịch sử. Nó trở thành một phần của bản sắc văn hóa địa phương và rộng hơn là của ký ức dân tộc. Tuy nhiên, khi kể về ký ức dân gian, chúng ta cần phân biệt giữa những gì được sử liệu xác nhận và những câu chuyện được sáng tạo, bổ sung qua truyền thuyết. Ví dụ, nhiều nữ tướng được dân gian kể là đi theo Hai Bà Trưng, nhưng không phải mọi chi tiết về họ đều có thể kiểm chứng bằng chính sử. Vì vậy, cách kể tốt nhất là trân trọng cả hai lớp giá trị: lịch sử và văn hóa dân gian. Lịch sử giúp chúng ta hiểu những gì đã xảy ra; truyền thuyết giúp chúng ta hiểu cách các thế hệ sau tưởng nhớ những gì đã xảy ra. Hai lớp ký ức ấy cùng tồn tại và tạo nên sức sống lâu dài cho hình tượng Hai Bà. Một trong những điều đặc biệt của Hai Bà Trưng là hình ảnh hai nữ thủ lĩnh đã vượt qua giới hạn của thời đại. Họ không chỉ được nhớ như những người lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa mà còn trở thành biểu tượng của lòng yêu nước và vai trò của phụ nữ trong lịch sử. Tại nhiều địa phương, những câu chuyện về Hai Bà được kể trong lễ hội, trong trường học và trong các hoạt động giáo dục truyền thống. Nhờ đó, mỗi thế hệ lại có cơ hội tiếp nhận câu chuyện theo cách của mình. Có thể một em nhỏ chưa hiểu hết bối cảnh chính trị của thế kỷ I, nhưng em có thể hiểu rằng đã từng có hai người phụ nữ dám đứng lên khi đất nước gặp biến động. Từ sự tò mò ấy, việc học lịch sử có thể bắt đầu. Vì vậy, câu chuyện về ký ức dân gian Hai Bà Trưng không chỉ là câu chuyện về quá khứ. Nó còn là câu chuyện về hiện tại: chúng ta đang nhớ lịch sử như thế nào, kể lại lịch sử ra sao và truyền lại cho thế hệ sau bằng cách nào. Một dân tộc không chỉ giữ lịch sử bằng những cuốn sách mà còn bằng những nơi chốn, lễ hội và ký ức cộng đồng. Và trong dòng chảy ấy, Hai Bà Trưng vẫn đang hiện diện như một biểu tượng được nhiều thế hệ Việt Nam gìn giữ.