HÌNH BÓNG NGƯỜI CHIẾN SĨ, BÚT CÓNG TÊN TRẦN ĐĂNG - ĐỜI ANH LÀ MỘT TÁC PHẨM ĐẸP NHẤT
Thân thế và tuổi trẻ tài hoa
Nhà văn Trần Đăng (1921 – 1949) có tên khai sinh là Đặng Trần Thi; quê ở làng Đăm, xã Tây Tựu, huyện Từ Liêm, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông cũ (nay là phường Tây Tựu, Thành phố Hà Nội).
Từ nhỏ, ông đã theo cha ra Hà Nội học tại các trường Trung học tư thục Văn Lang, Thăng Long và tự tusm mưu sinh bằng nghề phụ việc trong Thư viện Đại học Đông Dương (nay là Đại học Tổng hợp tại số 19 Lê Thánh Tông).
Qua lời kể của người em trai kế – Đại tá Đặng Trần Quỳnh (thường gọi là Đặng Trần Sơn), Trần Đăng hiện lên là một thanh niên Hà thành tiêu biểu cho trí tuệ và sự lãng mạn:
Học thức và đam mê: Cực kỳ yêu văn học, ham thể thao và có tay nghề chụp ảnh sắc sảo, mộng mơ. Ông say mê thơ ca đến độ từng bán cả chiếc đồng hồ để bàn để mua thơ cổ điển Pháp và Thơ Mới Việt Nam.
Tư tưởng tiến bộ: Dù lãng mạn nhưng vô cùng thực tế. Ông chọn theo học ngành Luật vì tin rằng chỉ có luật pháp mới thúc đẩy quá trình văn minh hóa dân tộc. Trước khi nhập ngũ, ông đã là một sinh viên Luật khoa.
Nhóm "4 T" trường Thăng Long: Cùng những người bạn thân chí hướng — thích đua xe đạp, đá bóng và chụp ảnh — họ cùng nuôi dưỡng khát vọng cống hiến tri thức và sức lực cho nước Việt Nam mới.
Mối tình đầu mãnh liệt: Dù được nhiều nữ sinh khuê các Hà thành ngưỡng mộ, ông chỉ yêu sâu đậm một ni cô trẻ. Tình yêu mãnh liệt của ông đã khiến cô gái rũ áo hoàn tục, tiếc thay mối tình đầu ấy lại không thành.
Dấn thân vào khói lửa chiến tranh
Khi kháng chiến bùng nổ, gia đình ông đồng lòng ra trận: ba anh em trai đều đầu quân, người cha kính yêu cũng lên chiến khu và hy sinh tại đó.
Công tác báo chí và tuyên truyền: Giai đoạn đầu, Trần Đăng phục vụ trong Văn phòng Bộ Nội vụ, Ban Liên kiểm Việt – Pháp. Từ năm 1948, ông làm phóng viên mặt trận cho báo Vệ Quốc quân (tiền thân của báo Quân đội nhân dân).
Người lính thực thụ: Trung tướng Nguyễn Hùng Phong hồi tưởng lại, Trần Đăng là một người lính "một trăm phần trăm" từ tác phong đến hành động. Ông có mặt ở những chiến dịch lớn (Đông Bắc 1948, Đường số 4 1949...), không nề hà bất cứ việc gì từ đào hầm, kiếm củi, cõng gạo đến làm binh vận, phiên dịch và cầm súng chiến đấu như một chiến sĩ thực thụ.
Tác phẩm để lại: Là tác giả của nhiều thiên phóng sự, bút ký nổi tiếng như Trận Phố Ràng, Một lần tới Thủ đô, Một cuộc chuẩn bị..., cùng các tiểu luận sắc sảo về văn nghệ kháng chiến và văn nghệ quân đội.
Sự hy sinh oanh liệt và kỷ vật viên gạch vồ
Ngày 26/12/1949: Trên đường đi công tác tại mặt trận biên giới, nhà văn Trần Đăng đã anh dũng hy sinh trong tư thế của một người lính. Ông được vinh danh là "người văn nghệ binh thứ nhất hy sinh nơi chiến trường".
Bia mộ bằng gạch chỉ: Đồng đội đã an táng ông tại bản Nà Lầu, huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn. Vì điều kiện chiến trường khắc nghiệt, họ dùng lưỡi lê vội vã khắc tên anh lên một viên gạch chỉ cỡ to (gạch vồ) để làm bia mộ.
Hành trình tìm về quê hương:
Suốt nhiều năm, gia đình tìm kiếm phần mộ vô vọng.
Đến tháng 11/1990, nhờ bài viết của Đại tá Lê Trần Quang trên phụ san báo Vên nghệ, gia đình mới có manh mối.
Tháng 2/1991, Đại tá Đặng Trần Sơn đã tìm thấy phần mộ với viên gạch khắc tên thuở nào vẫn nguyên vẹn.
Tháng 11/1991, hài cốt liệt sĩ Trần Đăng chính thức được quy tập về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Từ Liêm (Hà Nội).
Viên gạch năm xưa không chỉ là dấu mốc phần mộ tạm, mà đã trở thành di vật lịch sử thiêng liêng — biểu tượng cho tinh thần kiên trung và lòng quả cảm của người chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam.
Lời tri ân từ hậu thế
Nhà văn Nguyễn Huy Tưởng từng viết trên Báo Vệ Quốc quân số Xuân 1950:
"Cái ngòi bút vừa lạnh vừa nồng nàn vừa âm vang tiếng sắt thép mà còn đầm ấm tinh thần người Vệ Quốc quân hiên ngang, chăm chỉ, thật bộ đội, rất chính quy, tôi chưa được đọc ai như thế... Các bút ký của Đăng cũng khỏe như cái chân đi của Đăng..."
Khép lại cuộc đời ngắn ngủi nhưng lẫy lừng, nhà văn Nguyễn Đình Thi đã đúc kết một câu đầy tự hào và xúc động:
"Đời Trần Đăng đã là một tác phẩm và bài học đẹp nhất!"
