HỒ CHÍ MINH VỚI GIÁO DỤC – “VÌ LỢI ÍCH MƯỜI NĂM THÌ PHẢI TRỒNG CÂY”

Trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, giáo dục luôn giữ một vị trí đặc biệt. Người không chỉ coi giáo dục là con đường nâng cao dân trí, mà còn xem đó là nền tảng để xây dựng một đất nước độc lập, một xã hội mới và một thế hệ con người có đủ tri thức để làm chủ tương lai.

Ngay từ những năm đầu hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh đã nhận thức rất rõ rằng muốn một dân tộc thực sự thoát khỏi tình trạng yếu kém thì không thể chỉ giành được độc lập về chính trị. Người dân phải được học tập, phải biết đọc, biết viết và phải có kiến thức để tự mình tham gia vào công việc của đất nước.

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, phần lớn người dân Việt Nam không có điều kiện tiếp cận giáo dục đầy đủ. Chế độ thuộc địa không tạo ra một nền giáo dục phổ cập cho đại bộ phận nhân dân. Vì vậy, khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, một trong những nhiệm vụ cấp bách mà Hồ Chí Minh đặt ra là xóa nạn mù chữ.

Ngày 8/9/1945, Chính phủ ban hành các sắc lệnh quan trọng về giáo dục và thành lập Nha Bình dân học vụ. Phong trào Bình dân học vụ nhanh chóng phát triển trên phạm vi cả nước.

Những lớp học được mở ở nhiều nơi.

Có lớp học trong trường.

Có lớp học tại đình làng.

Có lớp học ở nhà dân.

Có những lớp học được tổ chức vào buổi tối để người lao động ban ngày vẫn có thể đi làm.

Người biết chữ dạy người chưa biết chữ.

Giáo viên có thể là một thầy giáo.

Nhưng cũng có thể là một người dân vừa mới biết đọc, biết viết và muốn truyền lại những gì mình biết cho người khác.

Một bảng đen đơn giản.

Một viên phấn.

Một cuốn sách.

Những thứ rất nhỏ bé ấy trở thành công cụ của một phong trào có ý nghĩa rất lớn.

Hồ Chí Minh từng xác định “một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”.

Đối với Người, dốt không chỉ là không biết chữ.

Thiếu tri thức khiến con người khó hiểu được quyền và nghĩa vụ của mình.

Khó tiếp cận thông tin.

Khó tham gia quản lý xã hội.

Khó tiếp thu khoa học kỹ thuật.

Và khó tự mình cải thiện cuộc sống.

Vì vậy, chống nạn mù chữ cũng là một cách để xây dựng sức mạnh của quốc gia.

Nhưng Hồ Chí Minh không muốn giáo dục chỉ dừng lại ở việc dạy chữ.

Người muốn giáo dục phải tạo ra những con người có đạo đức, tri thức, sức khỏe và khả năng lao động.

Người từng nhấn mạnh:

“Học để làm việc, làm người, làm cán bộ.”

Cách nhìn này rất thực tế.

Học không phải chỉ để có một tấm bằng.

Học phải giúp con người biết làm việc.

Biết giải quyết vấn đề.

Biết sống có trách nhiệm.

Biết phục vụ cộng đồng.

Biết sử dụng kiến thức để tạo ra giá trị cho xã hội.

Chính vì vậy, Hồ Chí Minh luôn nhắc nhở phải kết hợp học với hành.

Một người học rất nhiều lý thuyết nhưng không biết áp dụng vào thực tế thì việc học chưa đạt được mục tiêu.

Ngược lại, chỉ làm việc mà không chịu học hỏi thì cũng khó tiến bộ.

Giáo dục phải gắn với thực tiễn cuộc sống.

Trong quá trình xây dựng miền Bắc sau năm 1954, quan điểm này càng được thể hiện rõ.

Đất nước cần những người có kiến thức.

Nhà máy cần kỹ sư.

Bệnh viện cần bác sĩ.

Trường học cần giáo viên.

Nông nghiệp cần cán bộ kỹ thuật.

Quân đội cần những người có trình độ.

Bộ máy nhà nước cần cán bộ được đào tạo.

Vì vậy, mở rộng giáo dục trở thành một nhiệm vụ quan trọng.

Trường học được xây dựng.

Các lớp đào tạo cán bộ được tổ chức.

Học sinh, sinh viên được khuyến khích học tập.

Nhiều người được tạo điều kiện đi học trong nước và ở nước ngoài.

Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến việc đào tạo thế hệ trẻ.

Người hiểu rằng một đất nước không thể chỉ dựa vào những người đang lãnh đạo.

Muốn phát triển lâu dài phải chuẩn bị con người cho tương lai.

Một trong những câu nói thường được nhắc đến của Hồ Chí Minh là:

“Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người.”

Hình ảnh “trồng cây” và “trồng người” rất giản dị nhưng chứa đựng một tư tưởng sâu sắc.

Một cái cây cần thời gian để lớn.

Con người cũng vậy.

Một đứa trẻ hôm nay chưa thể trở thành một người trưởng thành ngay lập tức.

Muốn có một thế hệ tốt cần nhiều năm giáo dục.

Cần gia đình.

Cần nhà trường.

Cần xã hội.

Cần môi trường sống.

Và quan trọng nhất là sự kiên trì.

Nếu xây dựng một con đường có thể nhìn thấy kết quả sau vài năm.

Nếu xây dựng một nhà máy có thể nhìn thấy sản phẩm sau một thời gian.

Nhưng xây dựng con người là công việc lâu dài hơn rất nhiều.

Hôm nay dạy một đứa trẻ.

Mười năm sau người đó mới có thể trở thành một người trưởng thành.

Hai mươi năm sau họ có thể trở thành một người có chuyên môn và đóng góp lớn cho xã hội.

Vì vậy, giáo dục là một khoản đầu tư cho tương lai.

Hồ Chí Minh cũng đặc biệt quan tâm đến đạo đức của người học.

Theo Người, có kiến thức nhưng thiếu đạo đức có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng.

Một người có trình độ cao nhưng chỉ nghĩ đến lợi ích cá nhân có thể sử dụng kiến thức sai mục đích.

Một cán bộ giỏi nhưng tham nhũng sẽ gây tổn hại cho xã hội.

Một người có học vấn nhưng không có trách nhiệm với cộng đồng thì kiến thức của họ không phát huy được giá trị tốt đẹp.

Vì vậy, giáo dục phải đi cùng rèn luyện đạo đức.

Người từng nhấn mạnh:

“Có tài mà không có đức là người vô dụng, có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó.”

Hai yếu tố đức và tài phải kết hợp với nhau.

Đức giúp con người xác định mình nên làm gì.

Tài giúp con người biết cách làm việc đó.

Một người tốt nhưng thiếu năng lực sẽ khó hoàn thành nhiệm vụ.

Một người rất giỏi nhưng thiếu đạo đức có thể sử dụng năng lực của mình theo hướng gây hại.

Vì vậy, giáo dục toàn diện phải hướng tới cả hai.

Hồ Chí Minh cũng coi trọng giáo dục thể chất.

Người hiểu rằng một con người muốn học tập và lao động tốt cần có sức khỏe.

Người từng viết:

“Giữ gìn dân chủ, xây dựng nước nhà, gây đời sống mới, việc gì cũng cần có sức khỏe mới làm thành công.”

Vì vậy, thể dục không phải việc phụ.

Nó là một phần của quá trình xây dựng con người.

Hồ Chí Minh chính mình cũng thường xuyên tập thể dục.

Hình ảnh Người tập võ, đi bộ, tập thái cực quyền hay vận động buổi sáng cho thấy Người không chỉ nói về sức khỏe mà còn thực hành điều đó trong cuộc sống.

Một nền giáo dục tốt theo tư tưởng của Người vì thế không chỉ đào tạo người có kiến thức.

Nó phải đào tạo con người phát triển toàn diện.

Có tri thức.

Có đạo đức.

Có sức khỏe.

Có kỹ năng.

Có trách nhiệm.

Có khả năng lao động.

Và có tinh thần phục vụ xã hội.

Một điểm rất đáng chú ý khác là Hồ Chí Minh đề cao quyền học tập của mọi người.

Người không muốn giáo dục chỉ dành cho một tầng lớp.

Con em nông dân phải được học.

Con em công nhân phải được học.

Phụ nữ phải được học.

Người nghèo phải được học.

Người trưởng thành chưa biết chữ cũng phải có cơ hội học.

Đó là lý do phong trào Bình dân học vụ có ý nghĩa đặc biệt.

Nó đưa giáo dục ra khỏi phạm vi của trường lớp truyền thống và đưa việc học đến với đông đảo nhân dân.

Một người nông dân lớn tuổi cũng có thể cầm bút.

Một người công nhân sau giờ làm có thể đến lớp.

Một bà mẹ có thể học cùng con.

Một người từng không biết chữ có thể bắt đầu đọc báo, đọc sách và tự mình tiếp nhận thông tin.

Đó là một sự thay đổi rất lớn.

Hồ Chí Minh cũng đánh giá cao vai trò của người thầy.

Người cho rằng giáo viên không chỉ truyền kiến thức mà còn góp phần hình thành nhân cách của thế hệ trẻ.

Một người thầy tốt có thể ảnh hưởng đến hàng trăm, hàng nghìn học sinh.

Vì vậy, người thầy phải có trách nhiệm với nghề.

Phải yêu học sinh.

Phải gương mẫu.

Phải không ngừng học tập.

Đặc biệt, giáo viên phải giúp học sinh phát triển khả năng suy nghĩ chứ không chỉ bắt học sinh ghi nhớ máy móc.

Đây là một tư tưởng có giá trị đến tận ngày nay.

Bởi trong một thế giới mà thông tin có thể được tìm kiếm chỉ bằng vài thao tác, việc giáo dục không thể chỉ tập trung vào việc nhớ thông tin.

Điều quan trọng hơn là biết đánh giá thông tin, tư duy độc lập, giải quyết vấn đề và sử dụng kiến thức đúng cách.

Nếu nhìn lại những điều Hồ Chí Minh nói về giáo dục, có thể thấy Người đã đặt ra một câu hỏi rất căn bản:

Chúng ta giáo dục con người để làm gì?

Không phải chỉ để có bằng cấp.

Không phải chỉ để tìm một công việc.

Mà để con người có khả năng làm chủ bản thân, làm chủ công việc và đóng góp cho xã hội.

Đó cũng là lý do giáo dục luôn xuất hiện trong những suy nghĩ của Hồ Chí Minh về tương lai đất nước.

Một quốc gia có tài nguyên nhưng thiếu con người có tri thức sẽ khó phát triển.

Một quốc gia có nhiều tiền nhưng nền giáo dục yếu sẽ khó duy trì sự phát triển lâu dài.

Ngược lại, một đất nước còn nghèo nhưng biết đầu tư cho con người có thể từng bước thay đổi tương lai.

Và đó chính là ý nghĩa của câu:

“Vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người.”

Hồ Chí Minh qua đời năm 1969, nhưng tư tưởng về giáo dục của Người vẫn tiếp tục được nhắc đến.

Ngày nay, xã hội đã thay đổi rất nhiều.

Học sinh có máy tính.

Sinh viên có Internet.

Trí tuệ nhân tạo xuất hiện.

Kiến thức được cập nhật từng ngày.

Những nghề nghiệp mới liên tục ra đời.

Nhưng một vấn đề vẫn không thay đổi:

Muốn đất nước phát triển thì phải có con người được giáo dục tốt.

Và giáo dục tốt không chỉ là dạy thật nhiều kiến thức.

Đó còn là việc hình thành khả năng tư duy.

Khả năng tự học.

Tinh thần trách nhiệm.

Đạo đức nghề nghiệp.

Sức khỏe.

Kỹ năng thích nghi.

Và ý thức đóng góp cho cộng đồng.

Có lẽ vì thế, khi nhìn lại cuộc đời Hồ Chí Minh, giáo dục không phải một câu chuyện đứng bên cạnh những sự kiện lớn như Cách mạng tháng Tám, kháng chiến chống Pháp hay kháng chiến chống Mỹ.

Giáo dục chính là một phần trong cách Người nghĩ về tương lai của một quốc gia.

Giành được độc lập là một bước.

Bảo vệ độc lập là một bước khác.

Nhưng để một đất nước thực sự phát triển, cần phải xây dựng con người.

Và xây dựng con người không thể hoàn thành trong một ngày.

Nó cần mười năm.

Hai mươi năm.

Thậm chí một trăm năm.

Bởi một thế hệ hôm nay có thể quyết định diện mạo của đất nước trong nhiều thập kỷ sau.

Đó chính là lý do Hồ Chí Minh coi “trồng người” là một công việc lâu dài nhưng quan trọng bậc nhất.

Trồng một cái cây cần nhiều năm mới thấy bóng mát. Trồng một con người tốt có thể cần cả một đời, nhưng thành quả của nó có thể ảnh hưởng đến cả một dân tộc.