HỒ ĐỨC VAI – CÂY ĐẠI THỤ GIỮA ĐẠI NGÀN PA CÔ

HỒ ĐỨC VAI – CÂY ĐẠI THỤ GIỮA ĐẠI NGÀN PA CÔ

Giữa đại ngàn A Lưới, nơi những dãy Trường Sơn nối tiếp nhau qua bao bản làng, có một cái tên đã trở thành niềm tự hào của đồng bào Pa Cô: Hồ Đức Vai, hay còn được gọi thân mật là A Vai. Ông sinh năm 1940, quê ở A Lưới, là người dân tộc thiểu số đầu tiên ở miền Nam được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vào năm 1965. Nhưng nếu chỉ nhắc đến ông bằng những chiến công trong chiến tranh thì có lẽ vẫn chưa kể hết câu chuyện về người con của núi rừng ấy. Bởi dấu ấn của Hồ Đức Vai còn nằm ở một điều đặc biệt: từ cuộc đời của một người, một cái tên, một lựa chọn cá nhân đã lan tỏa thành một biểu tượng gắn với cộng đồng Pa Cô.

Những năm tháng chiến tranh, A Lưới là địa bàn đặc biệt khắc nghiệt. Với Hồ Đức Vai, rừng núi không chỉ là nơi sinh sống mà còn là môi trường ông am hiểu từng con dốc, dòng suối, lối mòn. Trong một trận đánh năm 1962, ông chỉ huy một tổ du kích bảy người tiếp cận một đồn địch được bảo vệ bởi nhiều lớp hàng rào, mìn và công sự. Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, tổ du kích phải kiên nhẫn vượt qua hệ thống phòng thủ trong nhiều giờ, lựa chọn thời điểm thích hợp rồi nhanh chóng tiến công và rút lui an toàn bằng đường địa đạo. Câu chuyện ấy cho thấy một khía cạnh ít được nhắc đến khi nói về những người lính vùng cao: chiến đấu không chỉ cần lòng dũng cảm, mà còn cần khả năng quan sát, kiên nhẫn và hiểu rõ địa hình quê hương.

Có một chi tiết khác cho thấy sức chịu đựng và khả năng cơ động của những người con Trường Sơn thời ấy. Năm 1968, Hồ Đức Vai từng thực hiện một chuyến gùi hàng đặc biệt với khối lượng rất lớn trên quãng đường hơn 30km, vượt dốc và suối để đưa vũ khí, lương thực đến chiến trường. Những con số trong các tư liệu có sự khác nhau về từng chuyến gùi, nhưng đều cho thấy công việc hậu cần giữa núi rừng không hề đơn giản: mỗi khẩu súng, mỗi viên đạn, mỗi bao lương thực muốn đến được nơi cần đến đều phải đi qua sức người.

Năm 1965, Hồ Đức Vai được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Cũng trong năm ấy, ông ra miền Bắc và có dịp gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Theo các tư liệu được Báo Quân đội nhân dân và Bảo tàng Lịch sử Quân sự đăng tải, Hồ Đức Vai đã được gặp Bác Hồ nhiều lần; đặc biệt, trong một lần gặp, ông được Bác đặt tên là Hồ Đức Vai. Trước đó, người Pa Cô trong vùng chưa phổ biến việc sử dụng họ theo cách như vậy. Sau khi trở về quê, ông tự nguyện mang họ Hồ và vận động đồng bào cùng sử dụng họ này. Câu chuyện về cái họ vì thế không đơn thuần là một kỷ niệm cá nhân, mà trở thành một dấu mốc văn hóa được nhắc lại trong ký ức cộng đồng Pa Cô ở A Lưới.

Có lẽ cũng bởi vậy mà khi nhắc đến Hồ Đức Vai, người ta không chỉ nhắc đến một người lính. Ông còn được biết đến như một người gắn bó với bản làng, với đồng bào và với ký ức của vùng đất A Lưới. Báo Quân đội nhân dân từng ghi nhận rằng từ người già đến trẻ nhỏ ở A Lưới đều biết đến ông; hình ảnh ông được ví như một “cây đại thụ” trong lòng đồng bào Pa Kô. Cách gọi ấy không chỉ xuất phát từ tuổi đời hay những năm tháng đã trải qua, mà còn gợi lên vị trí của một thế hệ đi trước trong đời sống tinh thần của cộng đồng.

Đặc biệt, câu chuyện của Hồ Đức Vai không đứng một mình. Trong chính gia đình ông có những người thân cũng được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, trong đó có Hồ Kan Lịch và Hồ A Nun. Ba chú cháu người Pa Cô cùng ghi dấu trong lịch sử chiến tranh là một trường hợp đặc biệt, cho thấy cuộc chiến năm xưa không chỉ được viết nên bởi những cá nhân đơn lẻ mà còn bởi sức mạnh của gia đình, làng bản và cộng đồng. Mỗi người có một nhiệm vụ, một con đường, một dấu ấn riêng, nhưng phía sau họ là một nền văn hóa cộng đồng bền chặt giữa núi rừng A Lưới.

Sau chiến tranh, Hồ Đức Vai tiếp tục công tác và từng giữ chức Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy quân sự huyện A Lưới trước khi nghỉ hưu. Ông sống những năm cuối đời tại quê nhà. Ngày 14/2/2026, Trung tá Hồ Đức Vai từ trần tại nhà riêng ở xã A Lưới 2, thành phố Huế, hưởng thọ 86 tuổi. Tin buồn được Bộ tư lệnh Quân khu 4, Bộ Chỉ huy quân sự thành phố Huế và các cơ quan, địa phương thông báo.

Một đời người rồi cũng khép lại, nhưng có những con người không chỉ để lại tên mình trong những trang lịch sử. Hồ Đức Vai để lại một câu chuyện về mối liên kết giữa con người và quê hương: từ núi rừng mà lớn lên, dùng sự hiểu biết về núi rừng để bảo vệ quê hương, rồi trở về sống giữa chính cộng đồng đã nuôi dưỡng mình. Giữa đại ngàn A Lưới hôm nay, những con đường đã khác, những bản làng đã đổi thay, nhưng ký ức về một thế hệ Pa Cô từng đi qua thời chiến vẫn còn đó. Và Hồ Đức Vai, như một cây đại thụ giữa Trường Sơn, là một phần của ký ức ấy — lặng lẽ, bền bỉ và gắn rễ sâu vào quê hương.