Hồ Hán Thương

Hồ Hán Thương (1383 – 1407) là con trai thứ của Hồ Quý Ly và công chúa Huy Ninh (con gái vua Trần Minh Tông). Nhờ mang trong mình dòng máu hoàng tộc nhà Trần, ông được cha ưu tiên lựa chọn làm người kế vị nhằm tạo sự chính danh cho vương triều mới, thay vì người anh cả tài năng là Hồ Nguyên Trừng.

Năm 1401, chỉ một năm sau khi lập ra nhà Hồ, Hồ Quý Ly nhường ngôi cho Hán Thương và lui về làm Thái thượng hoàng. Dù trên danh nghĩa là hoàng đế, mọi quyết sách lớn của Đại Ngu vẫn nằm dưới sự chỉ đạo sát sao của cha ông. Trong 6 năm trị vì (với hai niên hiệu Thiệu Thành và Khai Đại), Hồ Hán Thương đã nỗ lực thực hiện các cuộc cải cách và mở mang bờ cõi.

Ông hai lần cử binh đánh Chiêm Thành vào các năm 1402 và 1403. Kết quả, nhà Hồ đã sáp nhập được vùng đất Chiêm Động và Cổ Lũy (nay thuộc Quảng Nam, Quảng Ngãi), chia thành 4 châu: Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa, đánh dấu bước tiến quan trọng trong công cuộc mở cõi về phía Nam.

Vận mệnh của Hồ Hán Thương gắn liền với cuộc chiến khốc liệt chống lại sự xâm lược của nhà Minh. Ban đầu, ông thực hiện các biện pháp ngoại giao khôn khéo để được nhà Minh phong làm An Nam quốc vương vào năm 1403. Tuy nhiên, sự xuất hiện của kẻ mạo danh Trần Thiêm Bình đã tạo cớ cho Minh Thành Tổ phát động cuộc chiến "phù Trần diệt Hồ".

Trước nguy cơ ngoại bang, Hồ Hán Thương cùng cha và anh trai ra sức chuẩn bị quân lương, đúc súng Thần cơ và xây dựng phòng tuyến kiên cố, tiêu biểu là thành Đa Bang và kinh đô Tây Đô. Dù có vũ khí tối tân, nhưng do chính sách cải cách gây xáo trộn và sự phản kháng của các thế lực trung thành với nhà Trần, nội bộ đất nước bị chia rẽ sâu sắc.

Cuối năm 1406, Trương Phụ và Mộc Thạnh dẫn 80 vạn quân Minh tràn sang. Quân nhà Hồ liên tiếp thất bại tại các trận Mộc Hoàn, Đa Bang và Hàm Tử. Tháng 5 năm 1407, trong cuộc rút chạy về phương Nam, cha con Hồ Hán Thương bị quân Minh bắt tại vùng núi Cao Vọng (Hà Tĩnh).

Vương triều nhà Hồ sụp đổ sau 7 năm tồn tại ngắn ngủi. Hồ Hán Thương cùng toàn bộ hoàng thân quốc thích bị giải về Kim Lăng (Trung Quốc). Theo một số nguồn tin, ông bị đày ra Quảng Tây, kết thúc cuộc đời của một vị vua mang nhiều khát vọng cải cách nhưng không thắng nổi vận mệnh và sự ly tán lòng dân.

Hậu thế nhìn nhận Hồ Hán Thương là một nhân vật bi kịch. Dù có đóng góp trong việc mở mang lãnh thổ và phát triển kỹ thuật quân sự, nhưng việc lên ngôi thiếu chính danh và không quy tụ được lòng dân đã khiến ông không thể bảo vệ được giang sơn trước thế giặc mạnh từ phương Bắc. Sử thần Lê Tung sau này nhận xét ông là người "nối ngôi thoán đoạt", song không thể phủ nhận tinh thần tự cường và những dấu ấn văn hóa, kiến trúc (như Thành Nhà Hồ) mà vương triều của ông để lại.