Họ Khúc và công cuộc khôi phục quyền tự chủ của người Việt đầu thế kỷ X

Cuối thế kỷ IX, nhà Đường ngày càng suy yếu sau hàng loạt cuộc nổi dậy và sự tranh giành quyền lực của các tập đoàn quân phiệt. Chính quyền trung ương ở Trung Quốc gần như không còn đủ sức kiểm soát các vùng đất xa xôi. Tại An Nam, bộ máy đô hộ cũng rơi vào tình trạng rệu rã, tạo ra một thời cơ đặc biệt để các hào trưởng người Việt từng bước giành lại quyền tự chủ.

Trong bối cảnh ấy, họ Khúc ở Hồng Châu đã nổi lên và đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển biến từ chính quyền đô hộ sang một chính quyền tự chủ của người Việt. Ba thế hệ Khúc Thừa Dụ, Khúc Hạo và Khúc Thừa Mỹ đã duy trì quyền kiểm soát đất nước trong khoảng 25 năm, đặt những nền móng quan trọng cho nền độc lập lâu dài về sau.

Khúc Thừa Dụ – người mở đầu thời kỳ tự chủ

Khúc Thừa Dụ là một hào trưởng có thế lực ở Hồng Châu, nay thuộc khu vực Hải Dương và vùng lân cận. Sử cũ nhận xét ông là người khoan hòa, nhân hậu và được dân chúng tin phục.

Cuối thế kỷ IX, tình hình Trung Quốc vô cùng rối ren. Nhà Đường suy yếu, các thế lực quân phiệt nổi lên ở nhiều nơi. Trong khi đó, An Nam đô hộ phủ cũng không còn được kiểm soát chặt chẽ như trước. Đây chính là thời cơ để người Việt đứng lên nắm lấy quyền quản lý đất nước.

Khoảng năm 905-906, Khúc Thừa Dụ tập hợp lực lượng, tiến vào phủ thành Tống Bình, trung tâm chính trị của An Nam lúc bấy giờ. Ông tự nắm quyền và được tôn làm Tiết độ sứ, trên danh nghĩa vẫn sử dụng chức vụ của nhà Đường nhưng trên thực tế đã kiểm soát toàn bộ chính quyền tại An Nam.

Điểm đặc biệt trong cách làm của Khúc Thừa Dụ là ông không lập tức tuyên bố đối đầu trực diện với nhà Đường. Thay vào đó, ông sử dụng một chính sách ngoại giao mềm dẻo: giành quyền tự chủ trên thực tế nhưng vẫn giữ danh nghĩa thần thuộc để tránh một cuộc chiến tranh lớn với phương Bắc.

Nhà Đường lúc này đã suy yếu nghiêm trọng và không có khả năng đưa quân sang khôi phục quyền cai trị. Cuối cùng, triều đình nhà Đường buộc phải công nhận Khúc Thừa Dụ. Năm 906, ông được phong thêm chức Đồng bình chương sự, qua đó chính thức thừa nhận địa vị của ông tại An Nam.

Dù vẫn mang danh một chức quan của nhà Đường, nhưng thực chất quyền lực ở An Nam đã chuyển vào tay người Việt. Đây là bước ngoặt đặc biệt quan trọng, bởi sau hơn một nghìn năm bị các triều đại phương Bắc đô hộ, người Việt bắt đầu tự mình tổ chức và điều hành đất nước.

Ngày 23/7/907, Khúc Thừa Dụ qua đời. Con trai ông là Khúc Hạo tiếp tục sự nghiệp mà cha đã mở đầu.

Khúc Hạo – người đặt nền móng cho chính quyền tự chủ

Nếu Khúc Thừa Dụ có công giành lấy quyền kiểm soát đất nước thì Khúc Hạo lại có công lớn trong việc củng cố và xây dựng nền tự chủ.

Khúc Hạo lên thay cha trong bối cảnh Trung Quốc bước vào thời kỳ Ngũ Đại Thập Quốc. Nhà Đường đã sụp đổ, Trung Quốc liên tục xảy ra chiến tranh và thay đổi triều đại. Tuy nhiên, các thế lực phương Bắc vẫn không từ bỏ ý định kiểm soát An Nam.

Năm 907, nhà Hậu Lương công nhận Khúc Hạo giữ chức Tiết độ sứ. Nhưng chỉ một năm sau, nhà Hậu Lương lại phong cho Lưu Ẩn ở Quảng Châu kiêm chức Tĩnh Hải quân tiết độ sứ và An Nam đô hộ, cho thấy tham vọng khôi phục quyền cai trị đối với nước ta vẫn còn rất rõ ràng.

Trước tình hình đó, Khúc Hạo chủ trương xây dựng một chính quyền vững mạnh từ bên trong. Ông đưa ra đường lối trị nước được sử cũ khái quát bằng tư tưởng:

“Chính sự cốt chuộng khoan dung, giản dị, nhân dân đều được yên vui.”

Đây là một quan điểm rất đáng chú ý. Khúc Hạo chủ trương giảm bớt sự hà khắc của bộ máy cai trị, hạn chế những gánh nặng mà người dân phải chịu dưới thời Bắc thuộc và tạo điều kiện để xã hội ổn định.

Ông tiến hành nhiều cải cách về thuế khóa, ruộng đất, hộ khẩu và lao dịch. Chính sách mới hướng tới việc giảm bớt sưu thuế, hạn chế bắt dân phục dịch và quản lý dân cư chặt chẽ hơn.

Khúc Hạo cho lập sổ hộ khẩu, ghi rõ quê quán của người dân và giao cho các giáp trưởng quản lý. Ông cũng tổ chức lại hệ thống hành chính, chia đất nước thành các đơn vị như lộ, phủ, châu, giáp và xã.

Đặc biệt, ông đặt thêm nhiều đơn vị hành chính ở cấp giáp, đồng thời quy định chức quan ở các địa phương. Việc này giúp chính quyền trung ương từng bước kiểm soát được các vùng trong cả nước, hạn chế tình trạng mỗi hào trưởng địa phương tự cai quản một vùng.

Có thể nói, cải cách của Khúc Hạo không chỉ nhằm giải quyết những vấn đề trước mắt mà còn hướng tới việc xây dựng một chính quyền thống nhất của người Việt.

Từ quyền tự chủ đến ý thức xây dựng quốc gia

Công cuộc của họ Khúc có ý nghĩa lớn ở chỗ: giành được quyền lực mới chỉ là bước đầu, còn quan trọng hơn là phải biến quyền lực đó thành một chính quyền tự chủ có khả năng tồn tại lâu dài.

Trước thời họ Khúc, nhiều cuộc nổi dậy chống chính quyền phương Bắc đã nổ ra, nhưng không phải cuộc khởi nghĩa nào cũng xây dựng được một bộ máy cai trị ổn định. Với Khúc Thừa Dụ và đặc biệt là Khúc Hạo, tình hình đã khác.

Khúc Hạo từng bước xây dựng hệ thống hành chính, cải cách thuế khóa, lập hộ tịch và tổ chức chính quyền từ trung ương xuống cơ sở. Những việc làm này tạo ra một nền tảng quan trọng cho sự hình thành của nhà nước độc lập của người Việt trong thế kỷ X.

Tư tưởng của họ Khúc cũng cho thấy một xu hướng ngày càng rõ rệt: độc lập dân tộc phải gắn liền với sự thống nhất đất nước và xây dựng một chính quyền đủ mạnh.

Tuy nhiên, trong điều kiện lúc bấy giờ, chính quyền họ Khúc vẫn phải dựa vào các hào trưởng địa phương. Điều này khiến quyền lực ở nhiều nơi chưa thực sự tập trung hoàn toàn. Đây cũng là một trong những hạn chế mà các thế lực giành quyền tự chủ sau này tiếp tục phải giải quyết.

Khúc Thừa Mỹ và sự kết thúc của họ Khúc

Năm 917, Khúc Hạo qua đời, con trai là Khúc Thừa Mỹ lên thay.

Đây là thời điểm tình hình Trung Quốc tiếp tục biến động mạnh. Ở phía nam, thế lực Nam Hán ngày càng lớn mạnh và bắt đầu thể hiện rõ tham vọng mở rộng xuống An Nam.

Khúc Thừa Mỹ không có được vị thế và khả năng củng cố quyền lực như cha mình. Năm 930, quân Nam Hán tiến sang xâm lược. Quân Nam Hán nhanh chóng chiếm được phủ thành Đại La, bắt Khúc Thừa Mỹ.

Như vậy, sau khoảng 25 năm, chính quyền họ Khúc chấm dứt.

Tuy nhiên, sự thất bại của Khúc Thừa Mỹ không có nghĩa là công cuộc giành độc lập của người Việt thất bại. Trái lại, nền móng mà họ Khúc xây dựng đã tạo điều kiện để các lực lượng bản địa tiếp tục đứng lên chống quân Nam Hán.

Sau đó, Dương Đình Nghệ tiếp tục giành lại quyền tự chủ, rồi đến Ngô Quyền đánh bại quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938. Chiến thắng này mở ra một thời kỳ độc lập lâu dài của dân tộc.

Ý nghĩa lịch sử của họ Khúc

Nhìn lại lịch sử, công lao của họ Khúc không chỉ nằm ở việc giành quyền kiểm soát An Nam trong đầu thế kỷ X. Quan trọng hơn, họ đã chuyển cuộc đấu tranh chống Bắc thuộc từ những cuộc nổi dậy đơn lẻ sang quá trình xây dựng một chính quyền tự chủ.

Khúc Thừa Dụ là người nắm bắt thời cơ, giành quyền kiểm soát đất nước và mở đầu thời kỳ tự chủ. Khúc Hạo là người củng cố chính quyền, tiến hành cải cách và đặt nền móng cho một quốc gia thống nhất. Khúc Thừa Mỹ, dù không giữ được chính quyền trước sức ép của Nam Hán, vẫn là một mắt xích trong quá trình chuyển tiếp lịch sử đó.

Có thể xem thời kỳ họ Khúc là một bước đệm quan trọng giữa thời Bắc thuộc và thời kỳ quốc gia độc lập hoàn toàn. Nếu Khúc Thừa Dụ mở cánh cửa tự chủ thì Khúc Hạo đặt những viên gạch đầu tiên cho một nhà nước của người Việt.

Sau họ Khúc, Dương Đình Nghệ và Ngô Quyền tiếp tục hoàn thành công cuộc ấy. Đặc biệt, chiến thắng Bạch Đằng năm 938 đã đánh dấu bước ngoặt quyết định, đưa đất nước bước vào thời kỳ độc lập và tự chủ lâu dài.

Vì vậy, dù chính quyền họ Khúc chỉ tồn tại khoảng một phần tư thế kỷ, vai trò của họ trong lịch sử dân tộc là vô cùng lớn. Đây chính là một trong những nền móng quan trọng dẫn tới sự ra đời của một quốc gia Việt Nam độc lập trong thế kỷ X.