Hồ Quang Cua – Người góp phần đưa hạt gạo Việt Nam vươn xa

Trong hành trình phát triển của nền nông nghiệp Việt Nam, có những con người không trực tiếp đứng trên bục giảng hay xuất hiện thường xuyên trước công chúng, nhưng những đóng góp của họ lại âm thầm làm thay đổi cách người nông dân sản xuất, nâng cao giá trị nông sản và tạo dựng thương hiệu cho quê hương. Hồ Quang Cua là một trong những người như vậy. Gắn bó nhiều năm với ngành nông nghiệp, đặc biệt là lĩnh vực sản xuất lúa gạo ở Đồng bằng sông Cửu Long, ông đã dành phần lớn cuộc đời mình cho đồng ruộng, cho cây lúa và cho khát vọng làm ra những hạt gạo có chất lượng cao, đủ sức cạnh tranh trên thị trường.

Sinh ra và trưởng thành trong một đất nước mà cây lúa giữ vị trí đặc biệt quan trọng, Hồ Quang Cua sớm lựa chọn con đường gắn bó với nông nghiệp. Miền Tây Nam Bộ, nơi ông công tác trong phần lớn sự nghiệp, là vùng đất nổi tiếng với những cánh đồng rộng lớn, hệ thống sông ngòi chằng chịt và truyền thống trồng lúa lâu đời. Nhưng phía sau hình ảnh trù phú ấy là không ít khó khăn. Người nông dân từng phải đối mặt với năng suất thấp, chất lượng gạo chưa đồng đều, giá trị sản phẩm phụ thuộc nhiều vào thị trường và đặc biệt là tình trạng sản xuất nhỏ lẻ.

Trong những năm đầu công tác, Hồ Quang Cua chứng kiến rất rõ những hạn chế ấy. Người nông dân có thể làm ra nhiều lúa nhưng chưa chắc đã có thu nhập tương xứng. Một giống lúa tốt nếu không được tổ chức sản xuất hợp lý thì cũng khó tạo ra sản phẩm có giá trị. Một hạt gạo ngon nếu không có thương hiệu, không có quy trình kiểm soát chất lượng thì vẫn khó cạnh tranh với sản phẩm của những quốc gia đã xây dựng được uy tín trên thị trường quốc tế.

Từ thực tế ấy, ông dần hình thành một suy nghĩ quan trọng: muốn nâng cao đời sống người trồng lúa thì không thể chỉ chạy theo năng suất. Nông nghiệp cần chuyển từ tư duy “làm ra thật nhiều” sang “làm ra sản phẩm có chất lượng, có giá trị và có thị trường”.

Đó là một suy nghĩ tưởng như đơn giản, nhưng để biến thành hiện thực lại đòi hỏi nhiều năm kiên trì.

Trong quá trình công tác tại Sóc Trăng, Hồ Quang Cua từng bước tập trung nghiên cứu và thử nghiệm các giống lúa phù hợp với điều kiện sản xuất của địa phương. Ông đặc biệt quan tâm đến những giống lúa thơm, lúa chất lượng cao, bởi ông nhận thấy đây là hướng đi có thể giúp nông dân thoát khỏi vòng luẩn quẩn của việc sản xuất số lượng lớn nhưng giá trị thấp.

Đồng bằng sông Cửu Long có lợi thế rất lớn về sản xuất lúa. Tuy nhiên, lợi thế về diện tích không đồng nghĩa với lợi thế về giá trị. Nếu sản phẩm chỉ được bán dưới dạng nguyên liệu phổ thông thì người nông dân khó có thể cải thiện đáng kể thu nhập. Vì vậy, bài toán mà Hồ Quang Cua theo đuổi không chỉ là tìm ra một giống lúa tốt mà còn phải xây dựng được cả một hệ thống sản xuất đồng bộ từ giống, kỹ thuật canh tác đến thu hoạch, chế biến và tiêu thụ.

Trong công việc nghiên cứu giống, ông cùng cộng sự chú trọng tuyển chọn những dòng lúa có đặc tính phù hợp với điều kiện tự nhiên của Sóc Trăng, đồng thời có chất lượng gạo và hương vị tốt. Quá trình ấy không hề dễ dàng. Cây lúa chịu ảnh hưởng của đất đai, nguồn nước, thời tiết, sâu bệnh và rất nhiều yếu tố khác. Một giống có thể cho kết quả tốt ở khu vực này nhưng chưa chắc phù hợp với khu vực khác.

Bởi vậy, những người làm công tác nông nghiệp phải kiên trì thử nghiệm qua nhiều vụ mùa.

Hồ Quang Cua đã dành nhiều thời gian cho những công việc tưởng chừng rất nhỏ ấy. Từ việc quan sát cây lúa ngoài đồng, đánh giá khả năng sinh trưởng, chọn lọc từng dòng giống cho đến việc theo dõi chất lượng hạt gạo sau thu hoạch, tất cả đều đòi hỏi sự cẩn trọng và kiên nhẫn.

Trong quá trình ấy, một giống lúa thơm chất lượng cao dần được hình thành và sau này trở thành giống lúa nổi tiếng của Sóc Trăng: ST.

Nhưng thành công của dòng lúa ST không đến chỉ từ một cá nhân. Đó là kết quả của quá trình nghiên cứu, chọn tạo và thử nghiệm của một tập thể, trong đó Hồ Quang Cua là người có vai trò quan trọng trong việc định hướng, tổ chức và phát triển dòng sản phẩm này.

Những giống lúa ST ban đầu chủ yếu phục vụ nhu cầu của địa phương. Tuy nhiên, càng sản xuất, người nông dân và các nhà chuyên môn càng nhận thấy tiềm năng lớn của chúng. Hạt gạo có mùi thơm đặc trưng, cơm mềm, ngon và phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng. Đây chính là nền tảng để Sóc Trăng từng bước xây dựng một vùng sản xuất lúa thơm chất lượng cao.

Điều đáng chú ý là Hồ Quang Cua không dừng lại ở việc tạo ra giống mới. Ông hiểu rằng một giống lúa tốt chỉ thực sự có ý nghĩa khi người nông dân có thể sản xuất ổn định và bán được sản phẩm với giá trị cao hơn.

Vì vậy, ông chú trọng công tác hướng dẫn kỹ thuật và tổ chức sản xuất.

Người nông dân phải được hướng dẫn cách sử dụng giống, thời vụ gieo sạ, chăm sóc, bón phân, phòng trừ sâu bệnh và thu hoạch đúng thời điểm. Nếu sản xuất không đồng bộ, chất lượng lúa sẽ không ổn định. Khi chất lượng không ổn định, việc xây dựng thương hiệu sẽ gặp khó khăn.

Từ nhận thức ấy, các vùng sản xuất lúa thơm được tổ chức theo hướng tập trung hơn. Nông dân được vận động cùng sử dụng giống, cùng tuân thủ quy trình kỹ thuật và từng bước liên kết trong sản xuất. Những cách làm ấy góp phần thay đổi tư duy sản xuất manh mún vốn tồn tại lâu năm.

Đây cũng là một trong những đóng góp quan trọng của Hồ Quang Cua đối với nông nghiệp địa phương: ông không nhìn cây lúa chỉ như một loại cây trồng mà nhìn nó như một sản phẩm hàng hóa cần được xây dựng giá trị từ đồng ruộng đến thị trường.

Khi sản xuất lúa chất lượng cao phát triển, câu chuyện thương hiệu bắt đầu được đặt ra.

Một hạt gạo ngon cần có tên tuổi để người tiêu dùng nhận biết. Một vùng sản xuất tốt cần có tiêu chuẩn để bảo đảm chất lượng. Và một sản phẩm muốn đi xa cần có câu chuyện gắn với vùng đất đã tạo ra nó.

Hồ Quang Cua cùng các cộng sự đã kiên trì theo đuổi hướng đi này.

Từ những cánh đồng ở Sóc Trăng, gạo thơm ST từng bước xuất hiện rộng rãi hơn trên thị trường. Người tiêu dùng biết đến những sản phẩm mang tên ST như một dòng gạo thơm chất lượng cao. Điều quan trọng hơn, thương hiệu ấy tạo ra niềm tự hào cho người nông dân địa phương.

Họ không chỉ còn nói rằng mình trồng lúa.

Họ có thể nói rằng mình đang trồng một loại lúa đặc sản của chính quê hương mình.

Đó là sự thay đổi rất lớn về nhận thức.

Trong sản xuất nông nghiệp, thương hiệu không thể hình thành trong ngày một ngày hai. Nó đòi hỏi chất lượng ổn định, quy trình nghiêm ngặt và sự kiên trì của cả cộng đồng sản xuất. Hồ Quang Cua hiểu rõ điều đó nên luôn nhấn mạnh vai trò của chất lượng.

Có thể nói, hành trình của ông gắn liền với một quan niệm: giá trị của hạt gạo không chỉ nằm ở số lượng mà còn nằm trong chất lượng, sự khác biệt và niềm tin của người tiêu dùng.

Từ đây, những dòng lúa ST tiếp tục được nghiên cứu, cải tiến và phát triển. Nhiều thế hệ giống được tuyển chọn với mục tiêu ngày càng nâng cao chất lượng và thích ứng tốt hơn với điều kiện sản xuất.

Trong số đó, ST25 trở thành một dấu mốc đặc biệt.

Năm 2019, gạo ST25 của nhóm nghiên cứu do Hồ Quang Cua cùng các cộng sự tham gia đã giành giải thưởng cao nhất tại cuộc thi gạo ngon thế giới. Sự kiện ấy gây tiếng vang lớn, bởi lần đầu tiên một thương hiệu gạo Việt Nam đạt được vị trí nổi bật như vậy trên một sân chơi quốc tế.

Với người làm nông nghiệp, thành công đó không chỉ là một giải thưởng.

Nó là sự khẳng định rằng gạo Việt Nam có thể cạnh tranh bằng chất lượng.

Trong nhiều năm, khi nói đến xuất khẩu gạo, Việt Nam thường được nhắc đến với lợi thế về sản lượng. Nhưng giải thưởng dành cho ST25 mở ra một cách nhìn khác: Việt Nam không chỉ có thể bán nhiều gạo mà còn có thể làm ra những loại gạo ngon, đặc sản, có giá trị cao.

Đằng sau thành công ấy là hàng chục năm nghiên cứu, chọn giống và đồng hành cùng nông dân.

Có những thử nghiệm không đạt kết quả như mong muốn.

Có những vụ mùa phải bắt đầu lại.

Có những giống lúa tưởng như có triển vọng nhưng sau đó không phù hợp với điều kiện sản xuất.

Nhưng quá trình nghiên cứu nông nghiệp vốn là như vậy. Thành công không đến từ một lần thử nghiệm mà từ hàng trăm, hàng nghìn lần quan sát và điều chỉnh.

Hồ Quang Cua đã kiên trì với hướng đi của mình.

Ông cũng hiểu rằng để một giống lúa trở thành sản phẩm hàng hóa, cần sự tham gia của nhiều bên. Nhà khoa học nghiên cứu giống. Cán bộ kỹ thuật hướng dẫn sản xuất. Nông dân trực tiếp gieo trồng. Doanh nghiệp tham gia chế biến, đóng gói và phân phối. Cơ quan quản lý hỗ trợ xây dựng vùng nguyên liệu và thương hiệu.

Nếu một mắt xích yếu, chuỗi giá trị sẽ khó vận hành.

Bởi vậy, thành tựu của Hồ Quang Cua không thể tách rời khỏi những người nông dân Sóc Trăng đã đồng hành với ông trong suốt quá trình ấy.

Họ chính là những người biến kết quả nghiên cứu thành những cánh đồng thực tế.

Trên những thửa ruộng ấy, giống lúa được gieo xuống, chăm sóc, thu hoạch và đưa vào hệ thống chế biến. Mỗi mùa vụ thành công lại củng cố thêm niềm tin vào hướng sản xuất lúa chất lượng cao.

Đối với người nông dân, điều quan trọng nhất vẫn là thu nhập.

Một giống lúa dù ngon đến đâu nhưng nếu sản xuất khó, năng suất thấp hoặc không có thị trường thì khó có thể nhân rộng. Vì vậy, việc phát triển lúa thơm ST phải gắn với lợi ích của người trồng lúa.

Khi giá trị của hạt gạo được nâng lên, người nông dân có thêm động lực đầu tư cho đồng ruộng. Từ đó, chất lượng sản phẩm tiếp tục được cải thiện, tạo nên một vòng tuần hoàn tích cực giữa nghiên cứu, sản xuất và thị trường.

Đó chính là ý nghĩa sâu xa của câu chuyện về Hồ Quang Cua.

Ông không chỉ tạo ra một giống lúa.

Ông góp phần tạo ra một cách làm nông nghiệp.

Cách làm ấy lấy chất lượng làm trung tâm, lấy người nông dân làm chủ thể và lấy thị trường làm thước đo.

Trong quá trình ấy, công tác khuyến nông cũng có ý nghĩa quan trọng. Những tiến bộ kỹ thuật chỉ có thể đi vào cuộc sống khi được truyền đạt bằng ngôn ngữ dễ hiểu và phù hợp với điều kiện của người dân. Một cán bộ nông nghiệp muốn thuyết phục được nông dân không thể chỉ nói bằng lý thuyết. Họ phải xuống đồng, phải nhìn cây lúa, phải hiểu đất, hiểu nước và hiểu cả những khó khăn trong cuộc sống của người trồng lúa.

Hồ Quang Cua gắn bó với thực tế sản xuất nên những kinh nghiệm nghiên cứu của ông luôn hướng đến khả năng ứng dụng.

Ông không coi người nông dân là người chỉ làm theo hướng dẫn. Ngược lại, kinh nghiệm của nông dân trên đồng ruộng cũng là nguồn thông tin quý giá cho quá trình nghiên cứu. Sự kết hợp giữa tri thức khoa học và kinh nghiệm thực tiễn giúp những tiến bộ kỹ thuật có khả năng tồn tại lâu dài hơn.

Câu chuyện của ST25 cũng cho thấy một điều khác: nông nghiệp hiện đại cần sự kết hợp giữa khoa học và bản sắc địa phương.

ST25 không chỉ là một giống lúa. Nó gắn với vùng đất Sóc Trăng, với điều kiện tự nhiên, với người nông dân và với quá trình nghiên cứu kéo dài nhiều năm. Khi sản phẩm ấy được biết đến trên thị trường quốc tế, tên tuổi của Sóc Trăng và của gạo Việt Nam cũng được nhắc đến nhiều hơn.

Từ một cánh đồng ở miền Tây, hạt gạo có thể đi tới những bàn ăn ở nhiều quốc gia. Điều đó cho thấy khoảng cách giữa nông dân và thị trường thế giới không còn xa như trước.

Nhưng để đi xa, hạt gạo phải giữ được chất lượng.

Đó là lý do Hồ Quang Cua luôn coi trọng quy trình.

Một sản phẩm đã đạt giải quốc tế không có nghĩa là có thể dừng lại. Ngược lại, giải thưởng càng lớn thì yêu cầu về chất lượng càng cao. Người tiêu dùng sẽ kỳ vọng sản phẩm luôn giữ được hương vị, độ an toàn và những đặc tính đã làm nên danh tiếng của nó.

Vì vậy, việc duy trì chất lượng trở thành một thách thức mới.

Hồ Quang Cua và những người cùng làm việc với ông phải tiếp tục nghiên cứu, tiếp tục hoàn thiện quy trình và tiếp tục gắn kết với nông dân.

Đó là cuộc hành trình không có điểm kết thúc.

Bởi nông nghiệp luôn thay đổi.

Khí hậu thay đổi.

Thị trường thay đổi.

Thói quen tiêu dùng thay đổi.

Và người nông dân cũng cần những giải pháp mới để thích ứng.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu sản xuất nông nghiệp bền vững ngày càng cao, những kinh nghiệm từ quá trình phát triển lúa thơm chất lượng cao càng có giá trị. Nông nghiệp không thể chỉ hướng đến năng suất mà phải chú ý đến hiệu quả kinh tế, chất lượng sản phẩm, bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên hợp lý.

Nhìn từ câu chuyện của Hồ Quang Cua, có thể thấy sự phát triển của nông nghiệp không nhất thiết phải bắt đầu từ những công nghệ quá lớn. Nó có thể bắt đầu từ một giống cây tốt hơn, một quy trình canh tác hợp lý hơn, một cách tổ chức sản xuất hiệu quả hơn và một tư duy khác về giá trị của nông sản.

Một hạt gạo có thể nhỏ bé, nhưng phía sau nó là cả một chuỗi giá trị.

Từ người chọn giống.

Đến người gieo mạ.

Từ người chăm sóc.

Đến người thu hoạch.

Từ nhà máy xay xát.

Đến người đóng gói.

Từ doanh nghiệp.

Đến người tiêu dùng.

Hồ Quang Cua đã dành nhiều năm để kết nối những mắt xích ấy.

Đó là lý do câu chuyện về ông vượt ra ngoài phạm vi của một cá nhân nghiên cứu giống lúa. Nó trở thành câu chuyện về quá trình nâng tầm giá trị hạt gạo Việt Nam.

Danh hiệu Anh hùng Lao động là sự ghi nhận cao quý đối với những đóng góp ấy. Nhưng có lẽ đối với người gắn bó với đồng ruộng, niềm vui lớn hơn vẫn là nhìn thấy người nông dân có thể sống tốt hơn từ chính mảnh ruộng của mình, nhìn thấy sản phẩm quê hương được người tiêu dùng trong và ngoài nước biết đến và nhìn thấy nông nghiệp Việt Nam từng bước chuyển từ tư duy sản lượng sang tư duy chất lượng.

Có một hình ảnh rất đẹp trong câu chuyện ấy: người cán bộ nông nghiệp năm nào đứng giữa những cánh đồng Sóc Trăng, theo dõi từng vụ lúa, từng hạt giống, rồi nhiều năm sau nhìn thấy sản phẩm từ những cánh đồng ấy bước lên sân khấu quốc tế.

Khoảnh khắc ST25 được vinh danh không chỉ thuộc về những người nghiên cứu.

Nó thuộc về người nông dân.

Thuộc về vùng đất.

Thuộc về những người đã âm thầm làm việc qua nhiều năm để nâng cao chất lượng hạt gạo.

Và thuộc về một nền nông nghiệp đang nỗ lực thay đổi.

Hồ Quang Cua là một trong những người góp phần tạo nên sự thay đổi ấy.

Nhìn lại chặng đường ông đã đi, có thể thấy rõ một tinh thần xuyên suốt: làm nông nghiệp phải gắn với thực tiễn, nghiên cứu phải hướng đến sản xuất và thành quả cuối cùng phải quay trở lại phục vụ người nông dân.

Từ những ngày đầu miệt mài với cây lúa, đến hành trình phát triển các giống ST, từ những cánh đồng Sóc Trăng đến danh tiếng của gạo ST25 trên thị trường quốc tế, đó là một hành trình dài của trí tuệ, sự kiên trì và khát vọng nâng cao giá trị nông sản Việt Nam.

Câu chuyện ấy cũng là lời nhắc nhở rằng phía sau mỗi thành tựu lớn của nền nông nghiệp đều có những con người đã dành cả đời cho những điều tưởng như rất bình dị. Họ có thể bắt đầu từ một thửa ruộng, một giống cây, một vụ mùa, nhưng bằng tâm huyết và sự bền bỉ, những việc nhỏ ấy có thể tạo ra thay đổi lớn.

Ngày hôm nay, khi nhắc đến những sản phẩm gạo thơm chất lượng cao của Việt Nam, cái tên ST25 đã trở thành một dấu ấn đặc biệt. Nhưng đằng sau tên gọi ấy vẫn là hình ảnh của những người nông dân Sóc Trăng và những nhà nghiên cứu đã nhiều năm kiên trì với cây lúa.

Trong số đó, Hồ Quang Cua là một nhân vật tiêu biểu.

Ông đã góp phần chứng minh rằng người nông dân Việt Nam hoàn toàn có thể làm ra những sản phẩm nông nghiệp đạt chất lượng cao, nếu được tiếp cận với giống tốt, kỹ thuật phù hợp, tổ chức sản xuất hiệu quả và một thị trường biết trân trọng giá trị.

Từ hạt lúa trên đồng ruộng đến hạt gạo trên bàn ăn thế giới là một hành trình dài. Hồ Quang Cua đã dành phần quan trọng của cuộc đời mình để đi trên hành trình ấy.

Và có lẽ ý nghĩa lớn nhất trong những đóng góp của ông không nằm ở một giải thưởng hay một danh hiệu, mà ở việc đã góp phần thay đổi cách nhìn về hạt gạo Việt Nam: từ một sản phẩm nông nghiệp phổ thông trở thành một sản phẩm có thương hiệu, có chất lượng và có khả năng chinh phục những thị trường khó tính.

Đó là câu chuyện về một người làm nông nghiệp đã dành cả đời gắn bó với cây lúa, kiên trì từ đồng ruộng đến thị trường, từ nghiên cứu đến thực tiễn sản xuất, góp phần đưa những hạt gạo mang hương vị quê hương Sóc Trăng vươn ra thế giới.

Và trên hành trình ấy, dấu ấn của Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua không chỉ nằm trong những cánh đồng lúa thơm, mà còn nằm trong niềm tin rằng nông nghiệp Việt Nam có thể đi xa hơn khi biết lấy chất lượng, khoa học, người nông dân và giá trị quê hương làm nền tảng để phát triển.