HỒ QUÝ LY (1336 – 1407)

Trong lịch sử phong kiến Việt Nam, Hồ Quý Ly là một trong những nhân vật gây nhiều tranh cãi nhất. Ông vừa là một nhà cải cách kiệt xuất có tầm nhìn vượt thời đại, vừa là một chính khách đầy tham vọng, người đã trực tiếp chấm dứt vương triều nhà Trần để lập ra nhà Hồ, rồi cuối cùng chứng kiến đất nước rơi vào tay giặc Minh.

Hồ Quý Ly (tên cũ là Lê Quý Ly) sinh ra trong một gia đình dòng dõi ở Thanh Hóa. Nhờ có hai người cô là phi tần của vua Trần Minh Tông và sự tin tưởng tuyệt đối từ Thái thượng hoàng Trần Nghệ Tông, ông nhanh chóng thăng tiến vượt bậc trên chốn quan trường. Qua các đời vua Trần Dụ Tông, Duệ Tông, Phế Đế, Thuận Tông, Hồ Quý Ly từng bước nắm giữ các chức vụ tối cao như Khu mật viện sứ, Đồng bình chương sự, Tuyên trung vệ quốc đại vương. Nhờ sự u mê của Thượng hoàng Nghệ Tông, Quý Ly lần lượt sát hại các thân vương, đại thần trung thành với nhà Trần (như phế sát vua Trần Phế Đế năm 1388, giết Thái úy Trần Ngạc, tướng Trần Khát Chân...).Tháng 2 năm 1400, sau khi phế bỏ cháu ngoại là vua Trần Thiếu Đế (lúc đó mới 5 tuổi), Hồ Quý Ly chính thức lên ngôi Hoàng đế, đổi họ từ Lê sang Hồ, lập ra nhà Hồ, đổi tên nước thành Đại Ngu (mang ý nghĩa là sự an vui, hòa bình lớn) và dời đô về Tây Đô (Thanh Hóa).

Dù lấy ngôi nhà Trần bằng sự tiếm quyền, không thể phủ nhận Hồ Quý Ly là một nhà tư tưởng, cải cách vô cùng táo bạo trên nhiều lĩnh vực.Năm 1396, ông cho phát hành tiền giấy "Thông bảo hội sao" đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, cấm sử dụng tiền đồng nhằm tập trung đồng luyện vũ khí. Ban hành chính sách Hạn điền (giới hạn diện tích sở hữu ruộng đất của quý tộc) và Hạn nô (giới hạn số lượng nô tì), góp phần giải phóng sức lao động và giảm bớt quyền lực kinh tế của tầng lớp quý tộc cũ.Đề cao chữ Nôm, cho dịch các kinh sách chữ Hán ra chữ Nôm để dạy học; đưa môn Toán vào các kỳ thi Hương, thi Hội; cải cách Phật giáo và Đạo giáo để tập trung nguồn lực cho đất nước. Cho xây dựng Thành Nhà Hồ (di sản thế giới hiện nay) bằng đá kiên cố; chế tạo súng thần cơ (súng thần công do con trai Hồ Nguyên Trừng sáng chế) và đóng các loại chiến thuyền lớn.

Dù các chính sách cải cách rất tiến bộ, nhưng Hồ Quý Ly lại vấp phải sai lầm chiến lược vô cùng nghiêm trọng: không thu phục được lòng dân.Năm 1406, nhà Minh mượn cớ "Phù Trần diệt Hồ" đã xua 21 vạn quân sang xâm lược Đại Ngu.Dù nhà Hồ sở hữu quân đông, thành cao, súng tốt (súng thần cơ của Hồ Nguyên Trừng), nhưng do nhân dân không ủng hộ vương triều mới, quân đội nhà Hồ nhanh chóng tan rã. Lời nhận xét cay đắng của con trai ông - Hồ Nguyên Trừng: "Thần không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo" đã trở thành sự thật.Tháng 6 năm 1407, cha con Hồ Quý Ly, Hồ Hán Thương cùng các quan lại nhà Hồ bị quân Minh bắt sống tại Kỳ Anh (Hà Tĩnh ngày nay) và giải về Trung Quốc. Vương triều nhà Hồ sụp đổ chỉ sau 7 năm tồn tại, đẩy Đại Việt vào thời kỳ thuộc Minh đen tối (1407 – 1427).