HỒ SĨ TẠO - VỊ TIẾN SĨ TỪ BỎ QUAN TRƯỜNG, TRỞ THÀNH LINH HỒN PHONG TRÀO CHỐNG SƯU THUẾ Ở BÌNH ĐỊNH

HỒ SĨ TẠO - VỊ TIẾN SĨ TỪ BỎ QUAN TRƯỜNG, TRỞ THÀNH LINH HỒN PHONG TRÀO CHỐNG SƯU THUẾ Ở BÌNH ĐỊNH

Năm sinh - mất: 1869 - 1934

Quê quán: Thôn Hòa Cư, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định, nay thuộc phường Nhơn Hưng, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định

Danh hiệu: Tiến sĩ Nho học; nhà Nho yêu nước; chí sĩ yêu nước chống Pháp; lãnh tụ phong trào chống sưu thuế ở Bình Định năm 1908

Từng bước lên đỉnh cao của khoa cử Nho học với học vị Tiến sĩ, Hồ Sĩ Tạo hoàn toàn có thể tiếp tục con đường quan trường trong những năm cuối triều Nguyễn. Nhưng khi chứng kiến cảnh nhân dân bị áp bức bởi sưu thuế và những chính sách cai trị nặng nề, ông đã lựa chọn một con đường khác. Năm 1908, từ một vị quan đang tại chức, Hồ Sĩ Tạo trở về quê chịu tang mẹ rồi đứng ra lãnh đạo phong trào chống sưu thuế ở Bình Định. Từ đó, ông trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX tại miền Trung và phải trải qua mười hai năm tù đày vì lựa chọn của mình.

H

ồ Sĩ Tạo sinh năm 1869 tại thôn Hòa Cư, vùng An Nhơn, Bình Định. Ông trưởng thành trong một thời đại mà nền Nho học vẫn giữ vị trí quan trọng trong xã hội nhưng đất nước đã bước vào tình trạng mất chủ quyền. Chính quyền thực dân Pháp ngày càng mở rộng quyền lực, trong khi triều Nguyễn từng bước mất khả năng tự chủ. Đối với những nhà Nho có học vấn và ý thức về thời cuộc như Hồ Sĩ Tạo, con đường khoa cử truyền thống vừa là cơ hội lập thân, vừa đặt ra câu hỏi lớn về trách nhiệm của người trí thức trước vận mệnh đất nước.

Năm 1891, Hồ Sĩ Tạo đỗ Cử nhân tại trường thi Bình Định. Nhưng ông không dừng lại ở đó. Mười ba năm sau, trong khoa Giáp Thìn năm 1904 dưới triều Thành Thái, ông đỗ Tiến sĩ, thuộc Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân. Ông trở thành vị Tiến sĩ cuối cùng của tỉnh Bình Định trong nền khoa cử Nho học triều Nguyễn. Việc đỗ đạt khi đã 35 tuổi đánh dấu một bước tiến lớn trong sự nghiệp của ông và mở ra con đường bước vào quan trường.

Sau khi đỗ Tiến sĩ, Hồ Sĩ Tạo được bổ làm Thừa phán Bộ Lại. Về sau, ông được bổ nhiệm làm Tri huyện Tân Định, thuộc tỉnh Khánh Hòa. Con đường công danh của một vị Tiến sĩ lúc ấy dường như đã mở ra khá rõ ràng. Ông có thể tiếp tục làm quan, giữ lấy vị trí của mình trong bộ máy triều Nguyễn và sống một cuộc đời tương đối ổn định. Nhưng những biến động của xã hội và tình cảnh của người dân đã khiến con đường ấy thay đổi.

Năm 1908, khi đang làm Tri huyện Tân Định, Hồ Sĩ Tạo xin về quê chịu tang mẹ. Đúng vào thời điểm đó, phong trào chống sưu thuế đang lan rộng từ Quảng Nam, Quảng Ngãi đến nhiều tỉnh Trung Kỳ. Bình Định cũng nhanh chóng trở thành một trong những địa phương có phong trào đấu tranh mạnh mẽ. Hồ Sĩ Tạo, vốn là một người có học vị cao và có uy tín trong dân chúng, đã không đứng ngoài cuộc. Ông quyết định ở lại quê và tham gia vào phong trào.

Đây là bước ngoặt lớn nhất trong cuộc đời Hồ Sĩ Tạo. Một người đang giữ chức quan đã rời khỏi vị trí của mình để đứng về phía những người dân đang phản đối sưu thuế. Theo các tư liệu lịch sử địa phương, nhân dân tín nhiệm và mời ông làm người lãnh đạo phong trào, thường được gọi là “minh chủ” hoặc “thủ lãnh” của phong trào đồng bào chống thuế ở Bình Định. Từ một vị Tiến sĩ trong chốn quan trường, ông trở thành người trực tiếp tổ chức và dẫn dắt quần chúng.

Phong trào chống sưu thuế ở Bình Định không phải một cuộc nổi dậy đơn lẻ mà nằm trong làn sóng đấu tranh rộng lớn của nhân dân Trung Kỳ năm 1908. Những người tham gia phản đối các khoản sưu thuế và những gánh nặng mà chính quyền áp đặt lên đời sống dân chúng. Phong trào Duy Tân trước đó đã góp phần truyền bá những tư tưởng mới về dân quyền, dân sinh, giáo dục và cải cách xã hội, tạo nên một môi trường tư tưởng trong đó những cuộc vận động quần chúng có thể lan rộng.

Tại Bình Định, Hồ Sĩ Tạo cùng những người đồng chí hướng đã vận động nhân dân từ nhiều phủ, huyện tham gia. Các đoàn người từ nhiều nơi kéo về tỉnh thành ngày càng đông. Người dân không chỉ phản đối những khoản thuế nặng nề mà còn bày tỏ sự bất mãn đối với bộ máy quan lại và những chính sách cai trị đương thời. Hồ Sĩ Tạo trở thành một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất trong việc tập hợp lực lượng và tổ chức phong trào.

Ngày 6 tháng 4 năm 1908, phong trào chống thuế ở Bình Định bước vào giai đoạn cao trào. Hàng nghìn người tham gia biểu tình, kéo về khu vực tỉnh thành. Các đoàn người tiếp tục tập trung trong những ngày sau đó, khiến chính quyền thực dân và triều đình lo ngại. Cuộc đấu tranh vốn bắt đầu từ yêu cầu chống sưu thuế đã trở thành một phong trào quần chúng rộng lớn, thể hiện sự phản ứng mạnh mẽ của nhân dân trước tình trạng áp bức và bất công.

Chính quyền nhanh chóng tìm cách đàn áp. Những đoàn người biểu tình bị lực lượng quân sự tấn công, bắt giữ và giải tán. Đến tháng 7 năm 1908, phong trào chống thuế ở Bình Định bị dập tắt. Hơn một nghìn người bị bắt trong quá trình đàn áp. Nhiều người bị xử án nặng, tù đày hoặc chịu những hình phạt khác. Hồ Sĩ Tạo, với vai trò lãnh đạo phong trào, trở thành một trong những người bị truy tố nghiêm khắc nhất.

Tòa án của chính quyền đương thời kết án Hồ Sĩ Tạo với mức án tử hình. Tuy nhiên, bản án sau đó được giảm xuống hình thức tù khổ sai chung thân. Một số tài liệu ghi rằng nhờ sự can thiệp của Tổng đốc Bình Định Bùi Xuân Quyến, án của ông được giảm. Dù thoát khỏi án tử hình, Hồ Sĩ Tạo vẫn phải chịu cảnh tù đày kéo dài. Ông bị giam tại nhà lao ở thành Bình Định, nơi về sau thường được nhắc đến như “nhà giam Tiến sĩ”.

Mười hai năm trong nhà tù là quãng thời gian khắc nghiệt nhất của cuộc đời Hồ Sĩ Tạo. Người từng mặc áo mũ của một vị Tiến sĩ nay phải sống trong cảnh lao tù. Nhưng những năm tháng ấy không thể làm mất đi khí tiết của ông. Trong tù, Hồ Sĩ Tạo vẫn làm thơ và ghi lại những suy nghĩ của mình. Những bài thơ được truyền lại cho thấy một con người phải chịu cảnh gông cùm nhưng vẫn giữ được sự cứng cỏi và niềm tin vào phẩm giá của mình.

Một trong những tác phẩm thường được nhắc đến là bài “Xuân nhật ngẫu cảm”, sáng tác trong thời gian ông bị giam. Qua thơ, hình ảnh người tù hiện lên trong sự đối lập giữa quá khứ của một vị quan có võng lọng và hiện tại của người mang gông cùm. Nhưng bên dưới nỗi buồn ấy vẫn là sự khẳng định về khí tiết và lòng son sắt. Thơ đối với ông trở thành một cách giữ gìn tinh thần trong những năm tháng bị tước đoạt tự do.

Năm 1920, sau khoảng mười hai năm bị giam giữ, Hồ Sĩ Tạo được ân xá và trở về quê. Nhưng ông không quay trở lại con đường quan trường. Những năm tháng biến động đã khiến lựa chọn của ông trở nên rõ ràng hơn: ông sống tại quê nhà, mở trường dạy học và tiếp tục gắn bó với việc giáo dục thế hệ trẻ. Người từng đỗ Tiến sĩ và từng giữ chức quan nay lựa chọn một cuộc sống giản dị, gần gũi với quê hương và nhân dân.

Đối với Bình Định, Hồ Sĩ Tạo không chỉ là vị Tiến sĩ cuối cùng của nền khoa cử Nho học địa phương mà còn là một biểu tượng của sự chuyển biến từ nhà Nho khoa bảng sang nhà Nho yêu nước. Học vị Tiến sĩ vốn có thể mang lại cho ông một vị trí cao trong xã hội, nhưng ông đã sử dụng uy tín của mình để đứng về phía người dân trong một thời điểm đầy biến động. Chính vì vậy, các tài liệu chính thức của Bình Định hiện nay xác định ông là một trí thức yêu nước nổi tiếng và là người lãnh đạo phong trào chống thuế năm 1908.

Năm 1934, Hồ Sĩ Tạo qua đời tại quê nhà, hưởng thọ khoảng 65 tuổi. Sau khi mất, phần mộ của ông được dòng họ gìn giữ tại khu vực Hòa Cư. Năm 2024, UBND tỉnh Bình Định đã xếp hạng Mộ Tiến sĩ Hồ Sĩ Tạo là di tích lịch sử cấp tỉnh, ghi nhận giá trị của địa điểm gắn với một nhân vật lịch sử tiêu biểu của phong trào đấu tranh chống sưu thuế ở Trung Kỳ nói chung và Bình Định nói riêng.

Ngày nay, tên Hồ Sĩ Tạo vẫn được đặt cho đường phố tại một số địa phương ở Bình Định. Điều đó cho thấy ký ức về ông không chỉ tồn tại trong những trang sử về khoa cử hay phong trào chống thuế, mà còn trở thành một phần của không gian văn hóa địa phương. Một người từng là Tiến sĩ của triều Nguyễn đã được hậu thế nhớ đến trước hết không phải vì chức quan hay học vị, mà vì lựa chọn của ông trong một thời điểm lịch sử đầy thử thách.

Cuộc đời Hồ Sĩ Tạo là câu chuyện về một trí thức đứng trước lựa chọn giữa danh vị và trách nhiệm. Ông từng có học vị cao, từng làm quan, nhưng khi trở về quê và chứng kiến cảnh người dân đứng lên chống sưu thuế, ông đã lựa chọn ở lại cùng nhân dân. Cái giá phải trả là mười hai năm tù đày, nhưng chính những năm tháng ấy lại làm nổi bật khí tiết của một nhà Nho yêu nước. Từ câu chuyện của Hồ Sĩ Tạo, thế hệ hôm nay có thể nhận ra rằng tri thức không chỉ tạo nên danh vị cho một con người; giá trị lớn hơn của tri thức nằm ở cách con người sử dụng nó để bảo vệ lẽ phải, phục vụ cộng đồng và chịu trách nhiệm với xã hội.