Hồ sơ người cán bộ đi B và hành trình trở về của liệt sĩ Trần Ngọc Tuấn

Hơn 60 năm trước, chàng sinh viên vừa tốt nghiệp Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội cẩn thận gửi lại toàn bộ giấy tờ cá nhân trước khi lên đường vào Nam làm nhiệm vụ. Những bản lý lịch, học bạ, giấy giới thiệu sinh hoạt Đoàn, thẻ cán bộ… được xếp ngay ngắn trong một bộ hồ sơ, như lời hẹn sẽ có ngày trở lại.

Thế nhưng, người thanh niên ấy đã không trở về.

Ông là Trần Ngọc Tuấn (bí danh Trần Đỗ Minh), một cán bộ đi B đã anh dũng hy sinh trên chiến trường Đồng Nai năm 1968. Còn bộ hồ sơ năm nào, sau hơn nửa thế kỷ, vẫn được gìn giữ nguyên vẹn tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, trở thành chứng tích đặc biệt về một cuộc đời, một thế hệ và một thời kỳ lịch sử của dân tộc.

Ông Trần Ngọc Tuấn sinh ngày 14/4/1944 tại thị xã Phú Thọ, quê quán ở phố Chợ Cổ Phúc, xã Cổ Phúc, huyện Tân Yên (nay thuộc tỉnh Yên Bái). Tuổi thơ của ông gắn liền với những năm tháng đất nước kháng chiến. Sau Cách mạng Tháng Tám, gia đình đi tản cư về vùng tự do, nơi ông học tập từ bậc tiểu học cho đến hết phổ thông.

Là người con cả trong gia đình có bảy anh chị em, Trần Ngọc Tuấn luôn được cha mẹ kỳ vọng sẽ trở thành chỗ dựa của các em. Với năng lực học tập nổi bật, ông thi đỗ vào Khoa Sinh học, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội – một trong những cơ sở đào tạo đại học hàng đầu của miền Bắc lúc bấy giờ.

Những năm tháng trên giảng đường cũng là quãng thời gian người thanh niên ấy trưởng thành về lý tưởng cách mạng. Không chỉ học tập tốt, ông còn tích cực tham gia các hoạt động của nhà trường, được giao làm tiểu đội trưởng dân quân tự vệ, phụ trách công tác cứu thương của trung đội và đảm nhiệm công tác đoàn tại ký túc xá. Sau khi tốt nghiệp năm 1965, cùng với chuyên môn, ông được trang bị thành thạo cả tiếng Nga lẫn tiếng Anh. Con đường phía trước hứa hẹn nhiều cơ hội đối với một trí thức trẻ của đất nước.

Nhưng đó cũng là thời điểm cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước bước vào giai đoạn quyết liệt nhất. Khi miền Nam cần những cán bộ được đào tạo bài bản để bổ sung cho chiến trường, Trần Ngọc Tuấn đã tình nguyện lên đường. Quyết định ấy đồng nghĩa với việc gác lại sự nghiệp, gia đình và cả tuổi thanh xuân để thực hiện nhiệm vụ đặc biệt của đất nước.

Hành trình ở lại của một bộ hồ sơ

Trước khi đi B, theo quy định, các cán bộ đều phải gửi lại hồ sơ cá nhân tại Ủy ban Thống nhất Trung ương. Đó vừa là căn cứ quản lý cán bộ, vừa là nơi lưu giữ những thông tin quan trọng để phục vụ công tác sau này.

Trong hồ sơ của Trần Ngọc Tuấn còn lưu đầy đủ lý lịch cán bộ, sơ yếu lý lịch, thẻ cán bộ, giấy chứng nhận thôi cấp lương thực, hồ sơ đoàn viên, giấy giới thiệu sinh hoạt Đoàn, học bạ, bản nhận xét của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội cùng nhiều giấy tờ khác

Đối với cán bộ lưu trữ, đó là những tài liệu hành chính quý hiếm phản ánh quá trình học tập, rèn luyện và công tác của một cán bộ đi B. Nhưng đối với gia đình, đó lại là những kỷ vật vô giá.

Mỗi nét bút, mỗi con dấu, mỗi tờ giấy đã ngả màu theo thời gian đều lưu giữ một phần tuổi trẻ của người con ưu tú với thanh xuân rực rỡ đã mãi mãi, ông nằm lại nơi chiến trường khi tuổi đời còn rất trẻ.

Người cán bộ Tuyên huấn ngã xuống ở Long Thành…

Theo lời kể của người em trai Trần Quang Vinh, trong một lần đi tìm thông tin về anh trai, ông và gia đình đã được nghe các đồng đội của ông Tuấn kể lại: sau khi vào miền Nam, ông Trần Ngọc Tuấn được phân công công tác tại Ban Tuyên huấn Khu, hoạt động ở địa bàn Long Thành, Đồng Nai. Đây là vùng chiến sự ác liệt, nơi lực lượng cách mạng phải hoạt động bí mật giữa sự kiểm soát gắt gao của quân đội Mỹ và chính quyền Sài Gòn.

Trong một lần làm nhiệm vụ, ông cùng một chiến sĩ du kích địa phương không kịp rút lui, phải ẩn náu trong một lều vịt. Không may bị địch phát hiện, hai người đã chiến đấu đến cùng và anh dũng hy sinh vào ngày 6/12/1968 (âm lịch).

Sau khi hy sinh, người dân địa phương đã bí mật chôn cất hai liệt sĩ. Đến sau ngày đất nước thống nhất, phần mộ của ông được quy tập về Nghĩa trang Liệt sĩ Long Thành. Năm 1991, gia đình đưa hài cốt ông về an táng tại quê hương Yên Bái sau hơn hai mươi năm chờ đợi.

Những ký ức chưa bao giờ phai nhạt

Nhắc đến người anh cả, ông Trần Quang Vinh vẫn không giấu được xúc động. Điều ông nhớ nhất không phải những câu chuyện lớn lao, mà là những ký ức rất đời thường.

Đó là ngày anh Tuấn nhận tháng lương đầu tiên sau khi tốt nghiệp đại học. Thay vì mua sắm cho bản thân, anh mang về một bao kẹo thật lớn để chia cho các em trong gia đình.

Không lâu sau, đây cũng kỷ niệm cuối cùng, là buổi chiều trước ngày lên đường vào Nam, ông Tuấn đã đưa 2 em của mình đi chơi như một lời tạm biệt mà không ai biết sẽ là lần cuối. Người anh năm ấy ra đi khi còn rất trẻ, chưa lập gia đình, chưa kịp thực hiện những dự định của riêng mình. Nhưng với gia đình, sự hy sinh ấy luôn là niềm tự hào.

Khi hồ sơ lưu trữ trở thành nhịp cầu nối ký ức…

Nhiều thập kỷ sau chiến tranh, những tài liệu tưởng chừng chỉ có giá trị quản lý hành chính nay trở thành minh chứng sống động về một chặng đường tuổi trẻ đầy lý tưởng. Qua từng trang hồ sơ, người thân có thể hình dung rõ hơn về người con, người anh trước ngày lên đường: một sinh viên ưu tú, một đoàn viên nhiệt huyết, một cán bộ trẻ sẵn sàng nhận nhiệm vụ khi Tổ quốc cần.

Câu chuyện của liệt sĩ Trần Ngọc Tuấn cũng là câu chuyện của hàng vạn cán bộ đi B trong những năm kháng chiến chống Mỹ. Mỗi bộ hồ sơ hiện đang được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III đều chứa đựng một cuộc đời, một hành trình và một sự hy sinh thầm lặng.

Trong những năm gần đây, từ nguồn tài liệu lưu trữ này, nhiều hồ sơ, kỷ vật đã được trao trả cho thân nhân các cán bộ đi B, góp phần làm sáng rõ thông tin về người có công, đồng thời lan tỏa giá trị nhân văn của công tác lưu trữ. Những trang hồ sơ không chỉ phục vụ nghiên cứu lịch sử, mà còn giúp hàn gắn ký ức chiến tranh, kết nối quá khứ với hiện tại và nhắc nhở các thế hệ hôm nay về sự hy sinh của lớp người đi trước.

Chùm ảnh tư liệu

Ảnh tư liệu của bài viết.

Đối với gia đình liệt sĩ Trần Ngọc Tuấn, hành trình ấy đã khép lại bằng sự trở về của cả hài cốt và những kỷ vật cuối cùng. Còn đối với những người làm công tác lưu trữ, mỗi bộ hồ sơ được gìn giữ chính là một lời tri ân đối với những người đã gửi lại tuổi xuân cho đất nước, để lịch sử không chỉ được ghi nhớ bằng những con số hay sự kiện, mà còn bằng những câu chuyện đời người bình dị, chân thực và đầy xúc động.

Tại Hội nghị biểu dương người có công với cách mạng tiêu biểu toàn quốc năm 2026, ông Trần Quang Vinh sẽ thay mặt gia đình đón nhận bộ hồ sơ của người anh trai - liệt sĩ Trần Ngọc Tuấn - sau hơn nửa thế kỷ được gìn giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. Khoảnh khắc những trang lý lịch, học bạ, giấy tờ đoàn viên và hồ sơ cán bộ trở về với gia đình sẽ không chỉ là cuộc hội ngộ của những kỷ vật, mà còn là sự trở về của ký ức. Mỗi trang tài liệu sẽ góp phần kể lại tuổi trẻ, lý tưởng và hành trình cống hiến của một cán bộ đi B đã hiến dâng trọn cuộc đời cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

Nối dài hành trình tri ân từ những trang hồ sơ

Khối Hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B hiện đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III là một trong những sưu tập tài liệu đặc biệt quý giá của quốc gia. Đây không chỉ là nguồn tư liệu phản ánh hoạt động của Ủy ban Thống nhất Trung ương trong việc tổ chức, quản lý lực lượng cán bộ miền Bắc chi viện cho chiến trường miền Nam giai đoạn 1959-1975, mà còn lưu giữ những dấu tích chân thực về cuộc đời, quá trình học tập, công tác và lý tưởng cách mạng của hàng chục nghìn cán bộ đi B. Mỗi bộ hồ sơ, mỗi tấm ảnh, lá thư, cuốn sổ hay giấy tờ cá nhân đều là một câu chuyện về tuổi trẻ, về sự lựa chọn cống hiến và hy sinh của một thế hệ đã gác lại cuộc sống riêng để lên đường vì sự nghiệp thống nhất đất nước.

Khác với nhiều loại hình tài liệu lưu trữ hành chính thông thường, hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B mang giá trị lịch sử, khoa học và nhân văn sâu sắc. Bên cạnh những thông tin phục vụ nghiên cứu lịch sử, các hồ sơ còn là những kỷ vật thiêng liêng đối với gia đình, là minh chứng xác thực về quá trình học tập, công tác, hoạt động cách mạng của mỗi cá nhân trước khi lên đường vào chiến trường. Đối với nhiều thân nhân, đây là những tài liệu duy nhất còn lưu giữ hình ảnh và dấu ấn về người thân đã hy sinh hoặc đã trải qua những năm tháng chiến tranh khốc liệt.

Trong những năm gần đây, cùng với việc Đảng và Nhà nước ngày càng quan tâm thực hiện chính sách đối với người có công với cách mạng, nhu cầu tìm kiếm, khai thác và nhận lại hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B ngày càng tăng. Nhiều cán bộ đi B, thân nhân liệt sĩ và gia đình người có công đã tìm đến Trung tâm Lưu trữ quốc gia III với mong muốn được tìm lại những ký ức tưởng như đã thất lạc sau hàng chục năm chiến tranh. Không ít trường hợp, từ những trang lý lịch, giấy báo học, học bạ, thư từ hay một tấm ảnh nhỏ còn lưu trong hồ sơ đã giúp gia đình hiểu thêm về quãng đời của người thân trước ngày lên đường, đồng thời bổ sung những thông tin quan trọng phục vụ công tác xác minh, tri ân người có công.

Nhằm đưa những tài liệu quý giá này đến gần hơn với nhân dân, trong thời gian qua, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III đã triển khai nhiều hoạt động phát huy giá trị khối hồ sơ, kỷ vật cán bộ đi B. Trung tâm đã chuyển giao danh mục cùng 55.722 bản sao hồ sơ cán bộ đi B đến các tỉnh, thành phố trong cả nước để phục vụ việc tra cứu, xác minh và tổ chức trao trả hồ sơ cho các cá nhân, gia đình. Trên cơ sở dữ liệu do Trung tâm cung cấp, nhiều địa phương đã chủ động rà soát, thông báo rộng rãi danh sách cán bộ đi B trên các phương tiện thông tin đại chúng, đồng thời tổ chức các chương trình gặp mặt, trao trả hồ sơ, kỷ vật trong không khí trang trọng, ấm áp nghĩa tình.

Song song với đó, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III thường xuyên đón tiếp các cán bộ đi B và thân nhân đến tra cứu thông tin, tìm hiểu hồ sơ và nhận lại bản sao kỷ vật tại Phòng Đọc. Đối với nhiều gia đình, đây không đơn thuần là việc tiếp nhận một bộ hồ sơ lưu trữ, mà là khoảnh khắc được gặp lại những kỷ vật gắn với người thân sau hơn nửa thế kỷ. Những trang lý lịch viết tay, học bạ, giấy giới thiệu sinh hoạt Đoàn hay tấm thẻ cán bộ đã trở thành những "chứng nhân" lặng lẽ, nối quá khứ với hiện tại và góp phần xoa dịu những khoảng trống do chiến tranh để lại.

Bên cạnh công tác phục vụ khai thác tài liệu, Trung tâm còn tích cực tổ chức các cuộc trưng bày, triển lãm chuyên đề, xây dựng trưng bày trực tuyến, xuất bản sách, sản xuất các sản phẩm truyền thông và đăng tải nhiều bài viết giới thiệu về hồ sơ, kỷ vật cán bộ đi B trên các phương tiện thông tin đại chúng. Những hoạt động này không chỉ góp phần lan tỏa giá trị của tài liệu lưu trữ đến đông đảo công chúng mà còn khơi dậy sự quan tâm của xã hội đối với việc bảo tồn ký ức chiến tranh, tri ân những người đã cống hiến và hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Bởi mỗi bộ hồ sơ được trao trả không chỉ là sự trở về của những trang giấy đã ngả màu thời gian, mà còn là sự trở về của ký ức, của tình cảm gia đình và của những giá trị lịch sử cần được gìn giữ, tiếp nối cho các thế hệ hôm nay và mai sau.