HỒ THỊ ĐƠM – NGƯỜI PHỤ NỮ ĐỂ LẠI DẤU CHÂN TRÊN ĐẠI NGÀN A LƯỚI
HỒ THỊ ĐƠM – NGƯỜI PHỤ NỮ ĐỂ LẠI DẤU CHÂN TRÊN ĐẠI NGÀN A LƯỚI
Giữa đại ngàn Trường Sơn, có những con người không chỉ được nhớ đến bởi số trận đã tham gia hay những chiến công trên chiến trường, mà còn bởi khả năng tập hợp và che chở cho cả một cộng đồng. Hồ Thị Đơm, người Pa Cô ở A Lưới, là một nhân vật như vậy. Bà còn được đồng bào gọi bằng cái tên Kăn Đơm. Sinh năm 1940 trong một gia đình có truyền thống cách mạng, từ tuổi trẻ bà đã tham gia hoạt động cách mạng và sau đó trở thành một nữ du kích nổi tiếng ở vùng A Lưới. Những tư liệu của Báo Quân đội nhân dân ghi nhận bà từng trực tiếp tham gia 316 trận chiến đấu, bắn rơi máy bay, vận động nhân dân xây dựng hệ thống hầm hào và tổ chức nuôi dưỡng cán bộ, bộ đội.
Nhưng trước khi trở thành một người chỉ huy, Hồ Thị Đơm cũng bắt đầu từ những công việc rất gần với đời sống của bản làng. Đó là làm giao liên, xây dựng cơ sở, đi lại giữa những địa bàn hiểm trở và nắm tình hình trong dân. Với một cô gái lớn lên giữa núi rừng A Lưới, những con đường mòn, khe suối, nương rẫy và bản làng không chỉ là nơi quen thuộc từ thuở nhỏ mà dần trở thành một phần quan trọng trong công việc. Chính sự hiểu biết về quê hương giúp bà có thể di chuyển, liên lạc và tổ chức hoạt động trong điều kiện chiến tranh đầy biến động.
Điều đáng chú ý trong câu chuyện của Kăn Đơm là bà không hoạt động đơn độc. Một trong những công việc bà tham gia là vận động nhân dân cùng xây dựng hệ thống phòng thủ tại làng. Báo Quân đội nhân dân ghi nhận bà từng vận động người dân đào hàng nghìn mét đường hầm; những tư liệu khác cho biết bà còn tổ chức, vận động bà con tham gia xây dựng công sự và các hình thức phòng thủ phù hợp với địa hình. Khi ấy, một người phụ nữ không chỉ cầm súng mà còn phải thuyết phục, tập hợp và tổ chức những người xung quanh cùng tham gia. Sức mạnh của một cá nhân vì thế được chuyển hóa thành sức mạnh của cả cộng đồng.
Một trong những dấu mốc gắn với tên tuổi Hồ Thị Đơm là trận chiến tại đồi A Bia năm 1969. Đây là khu vực sau này được biết đến với tên gọi “Hamburger Hill” trong các tài liệu phía Mỹ. Theo Tiền Phong, trong trận đánh này, lực lượng do Kăn Đơm tham gia chỉ huy đã gây tổn thất cho đối phương và bắn rơi hai máy bay trực thăng; riêng bà được ghi nhận đã tiêu diệt và làm bị thương nhiều binh lính đối phương. Nhưng nếu chỉ nhìn Kăn Đơm qua một trận đánh thì vẫn chưa thấy hết vai trò của bà. Trước và sau trận đánh, điều quan trọng không kém là việc tổ chức lực lượng, nắm địa hình, vận động nhân dân và duy trì sự gắn kết của làng bản.
Có một hình ảnh rất đáng nhớ trong câu chuyện về người phụ nữ Pa Cô ấy: một người có vóc dáng nhỏ bé nhưng phạm vi công việc lại rất lớn. Bà vừa tham gia chiến đấu, vừa làm công tác vận động quần chúng, vừa góp sức xây dựng hệ thống phòng thủ, vừa chăm lo việc bảo đảm cho cán bộ, bộ đội hoạt động tại địa bàn. Báo Quân đội nhân dân cho biết trong chiến tranh, bà còn vận động người dân đào hàng nghìn mét hầm và nuôi gần 200 cán bộ, bộ đội. Những con số ấy cho thấy chiến tranh ở vùng núi không chỉ diễn ra bằng những trận đánh trực tiếp; phía sau mỗi đơn vị còn có cả một mạng lưới người dân âm thầm cung cấp lương thực, nơi trú ẩn, thông tin và sự hỗ trợ.
Kăn Đơm cũng từng hai lần được phong tặng danh hiệu Dũng sĩ diệt Mỹ và được ra miền Bắc gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Sau này, năm 1994, bà được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Những phần thưởng ấy ghi nhận một chặng đường dài hoạt động của người phụ nữ Pa Cô giữa chiến trường A Lưới. Nhưng điều khiến câu chuyện của bà còn được nhắc lại ở quê hương lại không chỉ nằm ở những danh hiệu. Đó còn là hình ảnh một người con của bản làng đã trưởng thành ngay từ cộng đồng, chiến đấu cùng cộng đồng và dành phần lớn tuổi trẻ của mình cho chính nơi mình sinh ra.
Nhiều năm sau chiến tranh, Hồ Thị Đơm vẫn sống tại A Lưới. Một bài viết của Báo Quân đội nhân dân năm 2020 kể lại hình ảnh bà đón đoàn cựu chiến binh và những người đến thăm vùng đất cách mạng. Trong căn nhà của người nữ Anh hùng, ký ức về chiến tranh không còn hiện lên qua tiếng súng mà qua những câu chuyện được kể lại cho thế hệ sau. Đó là một sự chuyển tiếp rất tự nhiên: người từng trực tiếp làm nên lịch sử trở thành người lưu giữ ký ức lịch sử.
Và có lẽ, điều đẹp nhất khi nhìn lại Hồ Thị Đơm không phải là đặt bà vào một hình ảnh quá xa vời. Bà từng là một cô gái Pa Cô lớn lên giữa núi rừng, từng đi qua những con đường quen thuộc của quê hương, từng cùng bà con dựng làng, giữ làng và nuôi cán bộ. Từ một người làm giao liên, bà dần trở thành người chỉ huy và người có khả năng tập hợp cả cộng đồng. Câu chuyện ấy nhắc chúng ta rằng trong những thời khắc khó khăn, sức mạnh không chỉ đến từ một người cầm vũ khí, mà còn đến từ những người biết kết nối con người với con người.
Hôm nay, A Lưới đã mang một diện mạo khác. Những con đường nối bản làng không còn là những lối đi giữa chiến trường, những thế hệ trẻ được đến trường thay vì phải lớn lên trong tiếng bom. Nhưng giữa sự đổi thay ấy, cái tên Hồ Thị Đơm vẫn có một vị trí riêng trong ký ức của vùng đất. Bởi dấu chân của bà không chỉ in trên những trận địa năm xưa; nó còn in trong những con đường làng, những mái nhà, những câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Một người phụ nữ nhỏ bé giữa đại ngàn, nhưng đã để lại một dấu ấn lớn trong lịch sử của quê hương mình.
