Hồ Thị Hạnh — người con gái Ninh Hòa giữ bí mật đến phút cuối

Ngôi mộ nhỏ của Hồ Thị Hạnh tại Nghĩa trang liệt sĩ thị xã Ninh Hòa lưu tên một người con gái mà đồng đội nhớ bằng nhiều nét rất đời thường: thông minh, nhanh nhẹn, có tài ăn nói và hát hay. Tên thật của chị là Hồ Thị Học, sinh năm 1943 trong gia đình bần nông có 10 người con ở thôn Phú Hòa, xã Ninh Quang, Khánh Hòa. Một cô gái của gia đình đông con, quen với công việc đồng áng và sinh hoạt làng xóm, đã trở thành cán bộ kinh tài rồi chiến sĩ của đội công tác vũ trang trong giai đoạn phong trào cách mạng địa phương bị đánh phá gắt gao.

Ninh Quang nằm trong khu vực mà từ đầu thập niên 1960, lực lượng cách mạng phải gây dựng lại cơ sở sau nhiều đợt bắt bớ. Giữa tháng 3-1961, Đại đội 100 cử một tổ ba chiến sĩ về địa phương bí mật vận động quần chúng và xây dựng đội công tác. Công việc bắt đầu từ những mối liên hệ nhỏ: tìm gia đình đáng tin, tổ chức chỗ ngủ, nguồn lương thực và người chuyển tin. Hồ Thị Học tham gia mạng lưới ấy, sử dụng tên hoạt động Hồ Thị Hạnh. Khả năng giao tiếp và vẻ ngoài gần gũi giúp chị đi vào dân, giải thích chủ trương và vận động đóng góp mà không tạo sự chú ý.

Tháng 9-1963, vừa tròn 20 tuổi, Hồ Thị Hạnh thoát ly gia đình. Chị được giao làm nhân viên kinh tài của Đội vũ trang công tác thuộc Căn cứ 301 ở Nam Ninh Hòa. Kinh tài là công việc có vẻ xa tiếng súng nhưng rất dễ làm lộ tổ chức: cán bộ phải gây quỹ, tiếp nhận lương thực, mua thuốc, vải, dụng cụ rồi chuyển tới căn cứ. Mỗi khoản tiền đều gắn với một cơ sở; nếu sổ sách hoặc tên người đóng góp rơi vào tay đối phương, cả dây chuyền có thể bị bắt. Vì thế, người làm kinh tài phải nhớ nhiều hơn ghi, chia nhỏ việc vận chuyển và tuyệt đối không để các đầu mối biết hết nhau.

Hồ Thị Hạnh còn tham gia đội vũ trang công tác, bám các thôn để xây dựng phong trào. Ban ngày khu vực có thể nằm dưới sự kiểm soát của chính quyền Sài Gòn, ban đêm cán bộ mới vào gặp dân. Chị phải đi theo lối ruộng, bờ mương, tránh trạm gác, rồi rời đi trước sáng. Giọng hát và khả năng nói chuyện giúp buổi tuyên truyền bớt khô cứng, tạo niềm tin với thanh niên và phụ nữ. Nhưng một người xuất hiện nhiều lần cũng dễ bị chỉ điểm nhận dạng; áp lực truy bắt ngày càng tăng theo mức độ phát triển của cơ sở.

Trong một chuyến công tác, Hồ Thị Hạnh bị bắt. Đối phương dùng đánh đập và mua chuộc để buộc chị chỉ nơi đóng quân, người phụ trách và gia đình nuôi giấu cán bộ. Chị không khai. Những trận tra tấn khiến sức khỏe suy kiệt, buộc họ đưa chị vào Bệnh viện Ninh Hòa. Tại đây, mỗi lần y tá truyền dịch, chị giật kim ra khỏi tay. Hành động ấy được đồng đội giải thích là sự từ chối để đối phương kéo dài thời gian, tiếp tục khai thác thông tin hoặc dùng tình trạng điều trị làm sức ép.

Hồ Thị Hạnh hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ. Cái chết của chị đặt gia đình 10 người con trước thêm một mất mát, nhưng không làm phong trào Ninh Quang dừng lại. Những người từng hoạt động cùng chị tiếp tục giữ cơ sở và kể lại câu chuyện để hồ sơ thành tích được xác minh sau chiến tranh. Bà Nguyễn Thị Máy, một đồng đội cùng thôn, là một trong những nhân chứng nhắc rõ tính cách, nhiệm vụ và thái độ của chị khi bị bắt. Lời kể cá nhân vì thế trở thành nguồn nối các văn bản lịch sử với hình ảnh một con người cụ thể.

Nhiều năm sau, tại lễ phong tặng, truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng và Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân của tỉnh Khánh Hòa, Hồ Thị Hạnh được chính thức tôn vinh. Việc truy tặng không chỉ dựa vào khoảnh khắc không khai báo mà còn ghi nhận cả quá trình làm kinh tài, gây dựng cơ sở và hoạt động vũ trang. Những mốc sinh năm 1943, thoát ly tháng 9-1963, địa bàn Căn cứ 301 và quê Ninh Quang giúp câu chuyện có thể được đối chiếu với lịch sử địa phương.

Khi đứng trước mộ chị, đồng đội không chỉ nhớ một biểu tượng kiên trung mà còn nhớ cô gái hát hay của Phú Hòa. Chính hai hình ảnh ấy làm câu chuyện có sức sống: người anh hùng không sinh ra đã tách khỏi đời thường. Hồ Thị Hạnh đã đem tài ăn nói, sự nhanh nhẹn và mối gắn bó với làng xóm vào công việc cách mạng; đến lúc bị bắt, chị hiểu mỗi cái tên mình giữ kín là một gia đình được bảo vệ. Sự im lặng của chị vì thế là hành động có mục tiêu rõ ràng, một hình thức chiến đấu cuối cùng của người cán bộ kinh tài.