Hồ Thị Nhâm

Trong giai đoạn cuối cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, tại miền Nam nước ta, trong một thời gian ngắn, đã có hai chiến công bằng cùng phương thức đánh mìn vang dội vào sào huyệt địch, do hai nữ chiến sĩ biệt động trẻ cùng mang họ Hồ thực hiện, làm rung động kẻ thù và nức lòng quân dân cả nước. Đó là trường hợp của Hồ Thị Kỷ ở Cà Mau và Hồ Thị Nhâm ở Trà Vinh. Sau ngày đất nước giải phóng, cả hai đều được Đảng, Nhà nước tuyên dương danh hiệu Anh hùng Quân Giải phóng (nay thống nhất là danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân) đợt đầu tiên tháng 11/1976.

1947-1972

Anh hùng lực lượng vũ trang Hồ Thị Nhâm là người con thứ Tám (nên bà con địa phương thường gọi là Tám Nhâm) của ông Hồ Văn Nữa và bà Đặng Thị Lan, một gia đình bần cố nông ở ấp Sơn Trắng, xã Nhị Long (nay là Nhị Long Phú), huyện Càng Long, tỉnh Trà Vinh. Sơn Trắng là vùng đất vốn trù phú bên Ngã ba vàm Cái Hóp với sông Cổ Chiên, hình thành bởi biết bao mồ hôi, nước mắt, thậm chí cả máu xương khai phá của nhiều thế hệ nông dân, lại được thiên nhiên ưu đãi dồi dào nước ngọt, mỡ màng phù sa nên thường được ví là nơi “bờ xôi, ruộng mật”, “trên cơm, dưới cá”. Tuy nhiên, trong thời Pháp thuộc, được sự hậu thuẫn của chế độ thực dân, những cánh địa chủ Cai Tiệp, Huyện Ngọ… đã chiếm đoạt toàn bộ đất đai, biến người nông dân thành lớp tá điền tay trắng, cuộc sống trở nên lầm than, cơ cực. Nhị Long nói riêng và cả huyện Càng Long nói chung là vùng đất giàu truyền thống cách mạng của tỉnh Trà Vinh. Chi bộ Đảng xã Nhị Long được thành lập từ năm 1936, lãnh đạo phong trào quần chúng cách mạng địa phương ngày càng phát triển, trở thành vùng căn cứ đứng chân, xây dựng lực lượng của nhiều cơ quan, đơn vị vũ trang cách mạng cấp huyện, cấp tỉnh trong hai cuộc kháng chiến cứu nước vĩ đại.

Thân phụ Hồ Thị Nhâm – ông Hồ Văn Nữa – tham gia cách mạng trong phong trào Thanh niên Tiền phong khởi nghĩa giành chính quyền Tháng 8/1945. Trong cuộc kháng chiến chín năm sau đó, do hoàn cảnh gia đình khó khăn, lại đông con nên ông chỉ công tác tại Hội Nông dân cứu quốc xã. Cuối năm 1949, thực hiện chủ trương về ruộng đất của Đảng, Chi bộ và chính quyền kháng chiến xã Nhị Long tiến hành tịch thu hoặc trưng thu đất đai của bọn địa chủ ác ôn, cường hào ác bá để cấp cho người nông dân nghèo khổ. Từ đó, gia đình ông Hồ Văn Nữa mới bớt đi nỗi lo cơm áo hàng ngày, tận tâm tận lực cống hiến cho cuộc chiến đấu giải phóng dân tộc. Chính nhờ việc cấp đất đã giúp cho chín anh chị em của Hồ Thị Nhâm bắt đầu nhận thức được tính chính nghĩa của cuộc kháng chiến và bản chất giai cấp của cách mạng, của chính quyền nhân dân. Sự giác ngộ chính trị không từ những điều xa xôi mà đến ngay từ chén cơm manh áo hàng ngày.

Sau khi Hiệp định Genève được ký kết (tháng 7/1954), niềm vui hòa bình chưa trọn vẹn thì kẻ thù đã trâng tráo phản bội. Ngay khi bộ đội ta vừa hoàn tất việc chuyển quân tập kết, chúng đã gấp rút bắt tay vào việc xây dựng chính quyền phản động, sử dụng bạo lực tiến hành trả thù người kháng chiến, đàn áp phong trào đấu tranh chính trị của quần chúng nhân dân, mà trọng điểm là những địa phương giàu truyền thống cách mạng. Tại Nhị Long, chúng mở nhiều chiến dịch “Tố cộng”, “Diệt cộng”, đặt Cộng sản ra ngoài vòng pháp luật, tạo ra một bầu không khí u uất bởi những cuộc đàn áp, khủng bố đẫm máu được tiến hành liên tục. Nhân cơ hội kẻ thù đang mạnh lên, bọn địa chủ Cai Tiệp, Huyện Ngọ… lần mò quay về, dựa thế bọn hội tề, tổ chức cướp lại số ruộng đất mà cách mạng đã cấp cho người nông dân trong cuộc kháng chiến lần trước. Như nhiều gia đình nông dân khác tại Nhị Long, ông bà Hồ Văn Nữa lâm vào nguy cơ mất hết đất đai, trở lại kiếp trâu cày, ngựa cỡi cho bọn địa chủ. Thời gian này, do đã lớn tuổi, ông Hồ Văn Nữa không trực tiếp hoạt động nhưng luôn là gia đình cơ sở nuôi chứa kiên trung, sẵn lòng đùm bọc, cưu mang, che chở các cán bộ “nằm vùng”, bất chấp mọi thủ đoạn khủng bố của kẻ thù. Trước sự hung bạo của kè thù, phát huy truyền thống của quê hương và gia đình, anh em Hồ Thị Nhâm lớn lên đã hun đúc lòng yêu nước, ý chí căm thù giặc sâu sắc.

Cuối năm 1960, sau thắng lợi của cuộc Đồng khởi, xã Nhị Long được giải phóng và trở thành vùng căn cứ cách mạng. Chi bộ Đảng địa phương phát động phong trào động viên mọi tầng lớp nhân dân trực tiếp tham gia hoặc ủng hộ kháng chiến. Trong đó, nổi nhất là phong trào nam nữ thanh niên đăng ký “tòng quân diệt giặc”, từ du kích ấp, du kích xã đến các đơn vị địa phương quân cấp huyện, cấp tỉnh và bộ đội chủ lực quân khu. Hai người con trai lớn của ông Hồ Văn Nữa nằm trong nhóm thanh niên đầu tiên của Nhị Long tham gia địa phương quân Càng Long và anh dũng hy sinh ít năm sau đó. Riêng Hồ Thị Nhâm, ngay từ khi mới mười ba tuổi đã hăng hái tham gia Thiếu nhi Giải phóng, cùng bà con địa phương đấu tranh trực diện với kẻ thù, khi chúng tiến hành sử dụng bạo lực gom dân dỡ nhà đưa vào ấp chiến lược. Năm mười bảy tuổi, Hồ Thị Nhâm tham gia Hội Phụ nữ Giải phóng tại ấp. Đến năm hai mươi tuổi, 1967, đồng chí được rút lên Hội Phụ nữ Giải phóng xã Nhị Long. Cuối năm đó, Huyện đội Càng Long về tuyển quân, chuẩn bị cho trận quyết chiến chiến lược Xuân Mậu Thân, Hồ Thị Nhâm đăng ký vào địa phương quân huyện nhưng được Huyện đội động viên tham gia du kích xã, chiến đấu chống địch tại quê nhà.

Sau đòn đau choáng váng Xuân Mậu Thân, chiến lược chiến tranh Cục bộ bị đánh bại hoàn toàn, kẻ thù chuyển sang chiến lược chiến tranh Việt Nam hóa, gấp rút phình to các đơn vị chủ lực, bảo an xua đi lấn chiếm, đóng đồn, tiến hành bình định khắp nơi trên địa bàn tỉnh Trà Vinh. Tại khu vực các xã cánh B của huyện Càng Long (bao gồm Nhị Long, Đức Mỹ, Đại Phước và một phần của Mỹ Cẩm, Bình Phú, Phương Thạnh), vốn là khu căn cứ trọng yếu của huyện và tỉnh nên địch tung cả Lữ đoàn lính thủy đánh bộ Mỹ cùng các trung đoàn chủ lực ngụy, với sự yểm trợ tối đa của máy bay, tàu chiến, pháo binh… mở trận càn quét dài ngày, hòng bất ngờ tiêu diệt các đơn vị vũ trang cách mạng, làm thay đổi cục diện, tiến tới giành thắng lợi cuối cùng. Đồng chí Hồ Thị Nhâm cùng du kích Nhị Long, du kích các xã cánh B sát cánh cùng địa phương quân Càng Long, địa phương quân Trà Vinh kiên cường bám địa hình chiến đấu, bẻ gãy hoàn toàn cuộc càn quét qui mô lớn nhất của địch trong cuộc kháng chiến chống Mỹ trên chiến trường Trà Vinh. Chiến công nào cũng phải đổi bằng máu và nước mắt. Trong trận thắng oanh liệt này, nhiều thường dân của xã Nhị Long đã bị địch bắn chết, trong đó có mẹ và người anh trai của đồng chí Hồ Thị Nhâm. Mất mát, đau thương càng hun đúc quyết tâm đánh giặc và thắng giặc trong lòng người con gái kiên trung của vùng đất Nhị Long – Càng Long.

Ngày 15/3/1970, tại cơ quan Xã đội Nhị Long, nữ chiến sĩ du kích Hồ Thị Nhâm được kết nạp vào Đoàn Thanh niên Nhân dân Cách mạng (nay là Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh) và sau đó được đề bạt vào Chi đoàn ủy viên xã Nhị Long, chuyên trách công tác Đoàn trong lực lượng vũ trang xã. Đầu năm 1971, Hồ Thị Nhâm được điều về công tác tại cơ quan Huyện đoàn Càng Long nhưng ngay sau đó, do yêu cầu tăng cường nhân sự hoạt động tại địa bàn đầu não của địch, Hồ Thị Nhâm – với bí danh Hồ Ngọc Đoàn – được chuyển về công tác hợp pháp tại huyện lỵ Càng Long. Tại đây, đồng chí được phân công làm Chi đoàn ủy viên, hoạt động du kích mật tại khu vực I huyện lỵ. Thời điểm Hồ Thị Nhâm chuyển công tác về huyện lỵ cũng là cao điểm lấn chiếm, bình định của Mỹ ngụy. Do vậy, Huyện ủy và Huyện đội Càng Long chủ trương đẩy mạnh các hoạt động quân sự ngay tại nội ô huyện lỵ, gây ra tình trạng bất ổn, khiến cho địch không thể chủ quan, buộc phải giữ chân một lực lượng quân sự làm nhiệm vụ bảo vệ các cơ quan đầu não của chúng. Qua đó, hạn chế khả năng càn quét, đánh phá, lấn chiếm, bình định ra các xã nông thôn, đặc biệt là các xã căn cứ kháng chiến của ta.

Xuất thân từ một cô gái nông thôn quen với sinh hoạt, công tác, chiến đấu trong vùng giải phóng rộng lớn, nay phải chuyển môi trường vào nội ô mà hệ thống kềm kẹp của địch, bao gồm bọn tề ấp, tề xã phối hợp cùng bọn công an, cảnh sát, mật vụ, gián điệp, chỉ điểm… theo dõi, khống chế chặt chẽ đến hoạt động của từng người dân, Hồ Thị Nhâm thường xuyên hóa trang thành người mua bán trái cây hoặc người tản cư ra thăm thân nhân… để qua mắt địch. Với sự thông minh, sáng tạo của bản thân và sự chở che, đùm bọc của quần chúng nhân dân nội ô, chỉ trong một thời gian ngắn, nữ chiến sĩ biệt động Hồ Thị Nhâm đã tạo được vỏ bọc khá vững chắc, thường xuyên ra vào nội ô, móc nối cơ sở, thám thính tình hình, tổ chức và trực tiếp tham gia nhiều trận đánh mà địch không hề nghi ngờ.

Trong thời gian khá ngắn ngủi, với gần hai năm chiến đấu trong nội ô huyện lỵ, nữ chiến sĩ biệt động Hồ Thị Nhâm đã tham gia 38 trận đánh lớn nhỏ, giết và làm bị thương hơn 80 tên địch, thu nhiều vũ khí, khiến cho bọn chỉ huy chi khu Càng Long cũng như tiểu khu Vĩnh Bình mất ăn mất ngủ. Riêng khoảng thời gian từ tháng 2 đến tháng 8/1972, nữ chiến sĩ biệt động Hồ Thị Nhâm đã tiến hành bốn trận đánh ngay tại chi khu Càng Long, diệt hơn 50 tên địch, góp phần căng kéo lực lượng địch, góp phần vào thắng lợi chung của chiến dịch Mùa hè 1972 của quân dân Càng Long và quân dân Trà Vinh. Sau đây là những trận đánh tiêu biểu của nữ chiến sĩ biệt động Càng Long Hồ Thị Nhâm, được ghi lại trong hồ sơ đề nghị tuyên dương danh hiệu Anh hùng Quân Giải phóng, do Huyện đội Càng Long lập năm 1976:

Tháng 2/1972, cả Trà Vinh và miền Nam chuẩn bị đi vào chiến dịch Mùa Hè 1972. Theo sự chỉ đạo chung, quân dân Càng Long tăng cường ba mũi giáp công, liên tục tiến công địch, nhất là những địa bàn vùng ven chi khu. Để tăng cường an ninh cho các cơ quan đầu não địch tại Càng Long cũng như bảo đảm tuyến giao thông huyết mạch Liên tỉnh lộ 70 (nay là quốc lộ 53), nối chi khu Càng Long với tiểu khu Vĩnh Bình, mà cũng là tuyến độc đạo nối tiểu khu Vĩnh Bình với Vùng IV Chiến thuật tại Cần Thơ và chính phủ ngụy quyền Sài Gòn, địch đưa về Càng Long một lực lượng lớn bọn tình báo, mật vụ. Không để bọn này kịp tiến hành các hoạt động đánh phá cơ sở ta, Huyện đội Càng Long giao cho Ban Quân sự huyện lỵ, mà trực tiếp là nữ chiến sĩ Hồ Thị Nhâm phải đánh cho được một trận phủ đầu, vừa gây thiệt hại lớn về lực lượng vừa tạo ra tâm lý thối động trong lòng địch. Nhận lệnh, nữ chiến sĩ Hồ Thị Nhâm hóa trang hợp pháp bám địa bàn, bám cơ sở, trực tiếp nghiên cứu tường tận qui luật hoạt động, địa hình, địa vật… khu vực ngay bên cạnh chi khu quân sự địch, nhằm tạo ra yếu tố bất ngờ, bảo đảm cho trận đánh thành công. Sau đó, Hồ Thị Nhâm ra vùng giải phóng báo cáo tình hình, báo cáo phương án trận đánh và được sự chấp thuận cao của Ban Thường vụ Huyện ủy và Ban Chỉ huy Huyện đội. Được chỉ huy giao một quả mìn giả y như thật, Hồ Thị Nhâm ngày đêm tập luyện cách thức hóa trang qua mắt địch và kỹ thuật đánh mìn tự tạo do Công trường huyện sản xuất. Một buổi chiều cuối tuần, có người thiếu nữ một mình điều khiển chiếc xuồng nhỏ chạy bằng máy Kohler 4 cập bến đò Càng Long. Cô ung dung xách chiếc giỏ đựng đầy trái cây, rời xuồng bước lên giao hàng cho chủ quán nhậu, trước những ánh mắt trầm trồ, những lời chọc ghẹo của bọn lính tráng, cảnh sát… bên trong quán. Khi Hồ Thị Nhâm - cô gái ấy chính là nữ chiến sĩ biệt động Hồ Thị Nhâm - rời khỏi quán không bao lâu thì quả mìn bên trong giỏ xách phát nổ. Hơn 30 tên địch đền tội, trong đó phần lớn là bọn tình báo, an ninh, mật vụ… mà Vùng IV Chiến thuật vừa tăng cường cho chi khu Càng Long.

Khi bọn chỉ huy chi khu Càng Long và tiểu khu Vĩnh Bình chưa hết hoang mang, thối động, Huyện đội Càng Long quyết định đánh bồi thêm trận nữa. Trận này, nữ chiến sĩ biệt động Hồ Thị Nhâm xin chủ trương lãnh đạo cho đánh thẳng vào chi khu, nhằm diệt những tên đầu sỏ ác ôn nhất. Như phương án đã định, buổi sáng ngày thứ Hai, nữ chiến sĩ Hồ Thị Nhâm hóa trang thành cô thôn nữ vào chi khu làm giấy tờ tùy thân. Xuồng vừa cập bến, Hồ Thị Nhâm ung dung xách giỏ trái cây, đựng quả mìn hẹn giờ bên dưới, tự tin tiến thẳng vào mục tiêu. Tuy nhiên, sau trận đánh mấy tháng trước, địch đã tăng cường phòng bị và hình ảnh của chị đã lọt vào tầm ngắm của chúng. Từ bến đò lên chợ, Hồ Thị Nhâm đã mưu trí ba lần vượt qua sự kiểm soát của địch. Đến đầu chợ, Hồ Thị Nhâm chuẩn bị băng qua lộ để vào cổng chi khu thì 4 tên cảnh sát hung hăng chặn lại, quyết lục soát giỏ trái cây trên tay đồng chí. Đồng chí Hồ Thị Nhâm tranh thủ quan sát để phán đoán tình hình, phát hiện phía sau có cả tiểu đội lính rằn ri, súng đã lên nòng sẵn sàng nhả đạn. Biết đã bị lộ, không thể tiếp cận chi khu như đã định, mà cũng không còn đường để thoát thân, nữ chiến sĩ biệt động Hồ Thị Nhâm quyết định kích cho quả mìn phát nổ để cùng chết với địch. Tuy nhiên, nếu đánh ngay đầu chợ thì gây thương vong lớn cho người dân là không thể tránh khỏi. Do đó, đồng chí vờ quay lưng định bỏ chạy nhưng cũng không chạy nhanh quá, địch nổ súng thì mình hy sinh mà mìn cũng sẽ phát nổ. Thấy đối tượng quay lưng, bọn cảnh sát dã chiến đuổi theo, quyết bắt sống. Khi đã khuất khỏi chợ, đồng chí Hồ Thị Nhâm đi chậm lại. Cả tiểu đội địch chồm tới và một tiếng nổ vang trời, quật chúng gục xuống. Nữ chiến sĩ biệt động huyện lỵ Càng Long bị thương nặng và hy sinh sau đó ở Nhà thương lớn Trà Vinh. Khi ấy, đồng chí vừa 25 tuổi đời, 6 tuổi quân, với gần 2 năm là chiến sĩ biệt động.

Tấm gương anh dũng hy sinh, hết lòng vì dân vì nước của nữ chiến sĩ Hồ Thị Nhâm mãi ghi đậm dấu ấn trong lòng nhiều thế hệ quân dân Trà Vinh, quân dân Càng Long. Ngày nay, dù chiến tranh đã trôi qua nhiều thập kỷ nhưng mỗi khi ngang qua thị trấn Càng Long, nhiều người không kềm được cảm xúc nhẫm lại mấy đoạn trong ca khúc Hồ Thị Nhâm sống mãi của nhạc sĩ kháng chiến Huỳnh Thanh Hải: “Ai đi Cà Mau có nghe tiếng mìn của Hồ Thị Kỷ. Ai về Trà Vinh có nghe tiếng mìn của Hồ Thị Nhâm. Tiếng nổ còn vang huyện lỵ Càng Long, xé xác quân thù hung ác tay sai…”.

Ngoài danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, nữ chiến sĩ biệt động Hồ Thị Nhâm