Hồ Vai và 22 trận đánh giữa núi rừng A Lưới

Thời kỳ lịch sử

Kháng chiến chống Mỹ, năm 1961 – tại A Lưới, Thừa Thiên Huế.
1. A Lưới năm 1961

Đầu những năm 1960, A Lưới đã trở thành một địa bàn quan trọng ở miền tây Thừa Thiên Huế.

Các cơ sở cách mạng tại đây còn phải đối mặt với những cuộc truy lùng, càn quét và đàn áp. Địch tìm cách kiểm soát dân cư, bắt lính, phá cơ sở cách mạng và dồn dân.

Trong hoàn cảnh ấy, cuộc chiến ở A Lưới không bắt đầu bằng những đơn vị lớn.

Nó bắt đầu từ những đội du kích nhỏ của chính người dân địa phương.

Họ biết đường rừng.

Biết khe suối.

Biết những lối mòn giữa các bản.

Biết mùa nào nước dâng, chỗ nào có thể vượt qua và nơi nào một nhóm người có thể ẩn mình mà người ngoài rất khó phát hiện.

Trong số những người bước vào cuộc chiến ấy có một thanh niên Pa Cô tên A Vai.

2. Từ cậu bé mồ côi đến người du kích

A Vai mồ côi cha mẹ từ nhỏ và lớn lên nhờ sự đùm bọc của bà con dân bản. Khi cách mạng phát triển ở A Lưới, ông được giác ngộ và tham gia hoạt động.

Công việc đầu tiên của A Vai không phải là cầm súng.

Ông làm liên lạc, vận động người dân chống bắt lính, vót chông rào làng và trồng sắn ủng hộ cách mạng.

Những công việc ấy tưởng như rất nhỏ.

Nhưng trong một vùng chiến tranh, đó chính là cách một cơ sở cách mạng tồn tại.

Một người đưa tin an toàn có thể giúp một cán bộ thoát khỏi vòng vây.

Một hàng rào chông có thể làm chậm một cuộc càn.

Một khoai, một sắn được giữ lại có thể trở thành lương thực cho người chiến đấu.

Và một bản làng biết tự bảo vệ mình sẽ khó bị khuất phục hơn.

3. Tiểu đội du kích đầu tiên của người Pa Cô

Năm 1961, tiểu đội du kích đầu tiên của người Pa Cô trên dải Trường Sơn được thành lập.

A Vai được bầu làm Tiểu đội trưởng.

Đó là một lực lượng nhỏ.

Những người du kích cũng chưa phải những chiến sĩ được đào tạo bài bản như các đơn vị chủ lực.

Họ học chiến đấu ngay trong thực tế.

Học cách canh gác.

Học cách trinh sát.

Học cách phục kích.

Học cách rút khỏi trận địa trước khi đối phương kịp phản ứng.

Và người Tiểu đội trưởng phải là người đi trước.

Tư liệu về Hồ Vai ghi lại rằng khi gặp việc khó khăn, nguy hiểm, ông thường đi trước, làm trước, vừa chiến đấu vừa hướng dẫn những người còn chưa quen với chiến tranh.

4. Hai mươi hai trận đánh

Rồi những trận đánh bắt đầu nối tiếp nhau.

Theo hồ sơ về Anh hùng Hồ Đức Vai được Hội đồng Chỉ đạo xuất bản tài liệu về các Anh hùng dân tộc thiểu số, chỉ trong năm 1961, A Vai đã tham gia 22 trận.

Kết quả được ghi nhận:

• 32 tên địch bị tiêu diệt

Những con số ấy không có nghĩa 22 trận đều là những cuộc giao chiến lớn.

Ngược lại.

Phần lớn sức mạnh của du kích nằm ở những trận đánh nhỏ.

Đánh nhanh.

Đánh bất ngờ.

Rồi rút.

Không để đối phương có thời gian phát huy ưu thế về quân số và hỏa lực.

Đó là cách Hồ Vai và đồng đội chiến đấu trong năm 1961.

5. Rừng núi trở thành một phần của cách đánh

Nếu một đơn vị chủ lực có thể dựa vào pháo binh, hỏa lực và đội hình lớn thì tiểu đội du kích A Vai có thứ khác:

rừng A Lưới.

Địa hình ấy cho phép họ tiếp cận mục tiêu mà không dễ bị phát hiện.

Một con đường nhỏ có thể trở thành nơi phục kích.

Một đoạn dốc có thể trở thành điểm chặn.

Một khu rừng rậm có thể che giấu cả một tổ du kích.

Và một hầm chông được đặt đúng chỗ có thể gây thương vong mà không cần phải đối đầu trực diện.

Hồ sơ của ông ghi rõ cách đánh nổi bật của A Vai là đánh nhỏ lẻ, bất ngờ, tiến công táo bạo, tận dụng địa hình rừng núi để gây thiệt hại cho đối phương.

Đó chính là điểm cốt lõi của 22 trận đánh.

Không phải tìm cách mạnh hơn đối phương.

Mà tìm cách khiến đối phương không thể sử dụng hết sức mạnh của mình.

6. Chông, bẫy và những trận địa không có hình dáng trận địa

Trong chiến tranh du kích ở A Lưới, trận địa không nhất thiết phải có chiến hào.

Có khi nó chỉ là một đoạn đường.

Một bờ đất.

Một bụi cây.

Một lối đi mà người dân địa phương biết rõ nhưng người từ nơi khác đến không hề biết.

A Vai cùng đồng đội tổ chức làm chông, cạm bẫy và bố trí lực lượng quanh những khu vực có khả năng bị càn quét.

Báo Nhân Dân ghi lại rằng trong năm 1961, bên cạnh những trận đánh trực tiếp, Hồ Vai còn sử dụng hệ thống hầm chông để gây tổn thất cho đối phương.

Như vậy, khi một toán quân tiến vào khu vực có du kích hoạt động, họ không chỉ phải đối mặt với những người đang cầm súng.

Họ còn phải đối mặt với chính địa hình.

Đó là một trong những lý do khiến những lực lượng nhỏ có thể chống lại những cuộc càn quét lớn hơn nhiều về quân số.

7. Một cuộc chiến dựa vào dân

Điều làm nên sức mạnh của tiểu đội Hồ Vai không chỉ là khả năng chiến đấu.

Đó còn là mối quan hệ với dân bản.

Người dân cung cấp thông tin.

Người biết địch đang đi theo hướng nào có thể báo cho du kích.

Người biết địa hình có thể dẫn đường.

Người ở lại bản có thể quan sát những thay đổi bất thường.

Còn lực lượng du kích bảo vệ bản làng trước các cuộc càn.

Tư liệu về Hồ Vai ghi rằng việc tiểu đội du kích tổ chức canh phòng, đánh chặn những lực lượng từ đồn A Lưới đi quấy phá đã giúp đồng bào yên tâm sản xuất.

Đây là một vòng tròn:

Dân giúp du kích.
Du kích bảo vệ dân.
Bản làng trở thành căn cứ.

Và chính từ đó, một tiểu đội nhỏ có thể tồn tại lâu dài giữa một vùng chiến sự.

8. Không phải trận nào cũng cần thắng bằng cách tiêu diệt thật nhiều

Cách đánh của Hồ Vai còn có một ý nghĩa khác.

Mục tiêu của du kích không phải lúc nào cũng là tiêu diệt toàn bộ lực lượng đối phương.

Có khi chỉ cần:

• buộc một toán quân phải dừng lại;

Một trận đánh như vậy vẫn đạt mục tiêu.

Bởi chiến tranh du kích là cuộc đấu tranh về thời gian, địa hình và khả năng kiểm soát địa bàn.

22 trận đánh trong năm 1961 vì thế không chỉ là 22 lần nổ súng.

Đó là 22 lần lực lượng du kích A Lưới thử nghiệm và hoàn thiện cách tồn tại của mình.

9. Từ 22 trận đánh đến một lực lượng du kích trưởng thành

Năm 1961, Hồ Vai còn là một Tiểu đội trưởng trẻ.

Nhưng qua từng trận đánh, ông dần trở thành người có kinh nghiệm tổ chức lực lượng.

Ông biết lúc nào cần đánh.

Biết khi nào nên rút.

Biết dựa vào địa hình.

Và biết rằng một người chỉ huy du kích không thể đứng phía sau để ra lệnh cho người khác đi vào nơi nguy hiểm.

Tư liệu về ông nhấn mạnh rằng trong những lúc khó khăn, nguy hiểm, Hồ Vai thường đi trước, làm trước.

Đó cũng là cách ông xây dựng uy tín với đồng đội.

Không phải bằng cấp bậc.

Không phải bằng lời nói.

Mà bằng việc mình làm điều mà mình yêu cầu người khác làm.

10. Năm 1961 chỉ là điểm bắt đầu

Hai mươi hai trận đánh trong năm 1961 không phải toàn bộ cuộc đời chiến đấu của Hồ Vai.

Những năm sau đó, ông tiếp tục hoạt động ở A Lưới.

Năm 1963, ông còn chỉ huy du kích đánh địch trong những cuộc càn vào địa phương. Một tài liệu của Bộ Quốc phòng ghi lại rằng trong một trận, ông phục kích một lực lượng khoảng 100 quân, chờ đối phương tiến gần rồi nổ súng, khiến đội hình phía trước rối loạn và phải rút lui.

Đến năm 1964, A Vai được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân khi còn rất trẻ.

Nhưng tất cả những điều đó đều có thể lần ngược về năm 1961.

Năm mà một tiểu đội du kích Pa Cô được thành lập.

Và người Tiểu đội trưởng trẻ tuổi bắt đầu học cách biến rừng núi quê mình thành một phần của cuộc chiến.

Lời kết

22 trận đánh trong một năm.

Con số ấy nghe rất lớn.

Nhưng điều đáng nhớ hơn lại nằm ở phía sau con số.

Đó là một tiểu đội du kích nhỏ.

Là những người dân chưa từng có điều kiện học chiến tranh một cách bài bản.

Là những khẩu súng ít ỏi.

Là chông, bẫy và những trận phục kích giữa rừng.

Là những con đường mà người ngoài khó thuộc nhưng người Pa Cô biết từng bước chân.

Và ở giữa tất cả những điều đó là A Vai – Hồ Vai, người Tiểu đội trưởng trẻ tuổi.

Năm 1961, ông không có trong tay một đại đội hay một trung đoàn.

Ông chỉ có một tiểu đội.

Nhưng ông biết cách để tiểu đội ấy sống, chiến đấu và bảo vệ được dân làng.

22 trận đánh không biến A Lưới thành một chiến trường dễ dàng.

Nhưng chúng góp phần chứng minh một điều:

khi người dân biết địa hình, biết bảo vệ quê hương và có tổ chức chiến đấu, ngay cả một lực lượng nhỏ cũng có thể tạo ra sức ép lớn đối với những cuộc càn quét.

Và từ những trận đánh ấy, cái tên A Vai bắt đầu được biết đến trong núi rừng A Lưới.

Sau này, cái tên ấy trở thành Hồ Đức Vai – người Anh hùng Pa Cô.

Nhưng trước khi có danh hiệu Anh hùng, đã có một năm 1961.

Một năm – 22 trận đánh – và một người Tiểu đội trưởng đi trước đồng đội vào những nơi nguy hiểm nhất.

Ảnh 1 – Anh hùng Hồ Đức Vai (A Vai)
Ảnh chân dung tư liệu của Hồ Đức Vai, người Pa Cô, quê A Lưới. Các tài liệu chính thống ghi nhận ông là Tiểu đội trưởng tiểu đội du kích Pa Cô được thành lập năm 1961.

Ảnh 3 – Hồ Đức Vai cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh
Ảnh tư liệu chụp năm 1965 khi Hồ Vai cùng đoàn Anh hùng, chiến sĩ miền Nam ra miền Bắc gặp Bác Hồ.