"Họa hình bằng máu" và thiên anh hùng ca không lời nơi bóng tối của người nghệ sĩ chiến trường

Khi độ tuổi tám mươi đã gõ cửa, Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang (AHLLVT) nhân dân, họa sĩ Lê Duy Ứng vẫn khiến người ta kinh ngạc bởi sức lao động sáng tạo bền bỉ và một tinh thần học tập không ngơi nghỉ. Kỳ diệu thay, ngọn lửa cống hiến ấy vẫn cháy rực trong một cơ thể mà đôi mắt đã từ lâu hoàn toàn khép lại sau bức màn bóng tối.

Mỗi năm, ông đều tự đặt ra cho mình một cột mốc nghiêm ngặt về số lượng tác phẩm phải hoàn thành. Mỗi ngày, ông đều đặn dành ra nhiều giờ đồng hồ để trau dồi ngoại ngữ, lắng nghe tin tức báo đài như một cách giữ cho tư duy luôn nhạy bén, không bao giờ lạc hậu trước dòng chảy thời gian.

Có thể ví cuộc đời của người nghệ sĩ - chiến sĩ ấy như một bản giao hưởng đầy rẫy những nốt thăng trầm, dập dồn sóng gió. Nhưng có một điều kỳ lạ: ngay cả khi đứng cận kề lằn ranh sinh tử, khi chìm vào những năm tháng tối tăm tuyệt vọng nhất, hay cả lúc vỡ òa hạnh phúc đón nhận ánh sáng trở lại (vào năm 1982, ông may mắn được phẫu thuật chữa trị và nhìn thấy lại, nhưng rồi theo thời gian, đôi mắt lại lòa dần rồi mờ hẳn), trước mắt ông vẫn luôn hiện hữu hình ảnh một đoàn quân trùng trùng điệp điệp đang tiến bước.

Chính vì vậy, ông luôn tự răn mình phải không ngừng tiến về phía trước. Ông tin rằng chỉ cần bản thân không đầu hàng số phận, thì dù có vấp ngã, dù đi nhanh hay đi chậm, hành trình dâng hiến ấy vẫn sẽ tiếp diễn cho đến hơi thở cuối cùng. Triết lý sống cao đẹp đó luôn được ông trìu mến sẻ chia đến các thế hệ thanh thiếu niên trong những buổi giao lưu, truyện trò, trở thành bức thông điệp vô giá về tinh thần dấn thân, lòng lạc quan và ý chí học tập suốt đời.

Ngược dòng thời gian về năm 1971, khi đang là chàng sinh viên năm thứ ba tràn đầy hoài bão tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam (nay là Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam), người thanh niên Lê Duy Ứng đã gác lại bút nghiên, nghe theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc để tình nguyện lên đường nhập ngũ. Ông được biên chế vào đội hình chiến đấu của Sư đoàn 325 thuộc Quân đoàn 2 (nay là Quân đoàn 12).

Suốt những năm tháng gian khổ, người chiến sĩ trẻ mang theo giá vẽ và khẩu súng đi qua những cung đường hành quân rực lửa từ Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, rồi hòa vào đại quân tiến về giải phóng miền Nam. Thế nhưng, trớ trêu thay, chỉ còn cách thời khắc khải hoàn của non sông ít ngày, vào rạng sáng ngày 28-4-1975, trong lúc đang miệt mài vẽ lại khoảnh khắc chiến đấu anh dũng của bộ đội ta, một tiếng nổ lớn vang lên, mảnh đạn tàn khốc đã cướp đi ánh sáng của cả hai mắt ông.

Tỉnh dậy sau cơn hôn mê sâu, đối diện với một khoảng không đen đặc, bằng bản năng của một người con yêu nước, ông vội vã mò mẫm tìm tờ giấy và dùng chính dòng máu nóng đang tuôn chảy từ đôi mắt thương tật của mình để vẽ nên chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Dưới bức tranh thiêng liêng ấy, ông run run viết dòng chữ: “Ánh sáng niềm tin. Con nguyện dâng Người tuổi thanh xuân”. Lời thề bằng máu ấy đã trở thành kim chỉ nam đi theo ông suốt cuộc đời. Dù là trong những tháng ngày chìm trong bóng tối, hay khi may mắn tìm lại được ánh sáng rồi lại một lần nữa phải chia xa nó, ông vẫn luôn định vị được “ánh sáng niềm tin” bên trong tâm hồn để đứng dậy, tiếp tục sáng tạo và dâng hiến cho đời những kiệt tác nghệ thuật.

Tôi có dịp ghé thăm ông vào một ngày bình dị, khi ông vừa hoàn tất việc tiếp đón những người khách quý. Một người họ hàng xa dẫn theo người bạn đến thăm đã được ông nhiệt tình dẫn đi chiêm ngưỡng không gian trưng bày tác phẩm trải dài khắp 4-5 tầng nhà, tái hiện trọn vẹn các thời kỳ sáng tác của ông. Khi tôi đến, ông lại hồ hởi dắt tay tôi đi qua từng ngóc ngách, từng tầng lầu, tỉ mẩn giới thiệu và kể lại hoàn cảnh ra đời của từng đứa con tinh thần.

Ông đưa tôi lên tầng cao nhất — nơi đặt xưởng sáng tác cá nhân — để khoe những tác phẩm điêu khắc còn nồng mùi đất đá đang trong quá trình hoàn thiện. Ông hào hứng chia sẻ rằng mình vẫn làm việc không ngừng nghỉ mỗi ngày và mục tiêu trong năm nay là phải hoàn thành trọn vẹn 8 tác phẩm điêu khắc. Nhìn cái cách ông thoăn thoắt mở cổng đón khách, sải bước tự tin qua từng bậc cầu thang lên xưởng vẽ mà không hề vấp váp, thật khó để tin rằng đó là những bước đi của một cụ ông khiếm thị. Phải yêu xưởng vẽ, thuộc lòng từng tác phẩm và đi lại nhiều đến nhường nào, ông mới có được một sự gắn kết kỳ diệu với không gian xung quanh như thế.

Bên cạnh công việc sáng tác, hằng ngày Đại tá Lê Duy Ứng còn dành rất nhiều thời gian để rèn luyện thể lực và trau dồi tri thức. Ông kiên trì học tiếng Anh, nghe đài đọc thời sự để cập nhật hơi thở cuộc sống. Đó là điều mà chính mắt tôi đã được kiểm chứng. Trong chuyến đi tháng 8-2024 do Báo Quân đội nhân dân tổ chức tọa đàm tại Khu di tích quốc gia đặc biệt rừng Trần Hưng Đạo (Cao Bằng) nhân kỷ niệm 80 năm Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam, Đại tá Lê Duy Ứng đã đến tham dự và trân trọng trao tặng bức họa “Bác Hồ với chiến sĩ Giải phóng quân”. Tôi may mắn được xếp ngồi cùng xe với ông. Suốt chặng đường dài 5-6 tiếng đồng hồ quanh co, trong khi cánh trẻ chúng tôi mệt mỏi tranh thủ chợp mắt, thì người lính già vẫn miệt mài đeo tai nghe để học báo bằng cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh.

Đôi lần lướt mạng xã hội, bắt gặp những đoạn video ngắn ghi lại cảnh họa sĩ Lê Duy Ứng đứng trước hàng trăm học sinh, chỉ cần đưa đôi tay gầy guộc chạm khẽ, cảm nhận từng đường nét trên khuôn mặt của một ai đó là đã có thể phác họa lại chân dung họ một cách chính xác, lòng tôi lại trào dâng một niềm xúc động nghẹn ngào. Ở ông, sự tinh tế, nhạy cảm bẩm sinh của một người nghệ sĩ đại tài kết hợp với sự tôi luyện khắc nghiệt của số phận đã tạo nên một thế giới quan vô cùng đặc biệt.

Tôi nhớ có lần gặp lại ông sau mấy tháng trời đi học xa. Ông mỉm cười, nhẹ nhàng đưa bàn tay lên vuốt ve khuôn mặt tôi như một cách “nhìn” quen thuộc để xem đứa cháu này có gì thay đổi. Đoạn, ông bảo trông tôi dạo này có vẻ “cao lớn” hơn trước. Tôi thoáng chút kinh ngạc, rồi bật cười thừa nhận với ông rằng mình quả thực vừa tăng liền một lúc 2-3 kg.

Người đời vẫn thường bảo, khi một giác quan của con người khép lại thì các giác quan khác sẽ được tạo hóa bù đắp để trở nên nhạy bén hơn. Thế nhưng đối với tôi, tôi tin rằng dù đôi mắt kia có nhìn thấy hay không, thì trong sâu thẳm tâm hồn và ý chí của người chiến sĩ năm xưa, hay người họa sĩ Lê Duy Ứng của hôm nay, vẫn luôn tồn tại một thứ “ánh sáng niềm tin” kỳ diệu. Thứ ánh sáng ấy luôn soi đường chỉ lối cho ông, rực rỡ, ấm áp và mãi mãi không bao giờ tắt.