HOA LƯ – KINH ĐÔ GIỮA NÚI ĐÁ

Nếu Thăng Long gợi nhớ về một kinh đô rộng mở bên dòng sông Hồng, Huế gắn với vẻ trầm mặc của kinh thành triều Nguyễn, thì Hoa Lư để lại một ấn tượng rất khác. Đó là một kinh đô nằm giữa núi đá, nơi những dãy núi vôi dựng lên như những bức thành tự nhiên, những dòng sông len qua chân núi và những thung lũng được bao bọc bởi địa hình hiểm trở. Hơn một nghìn năm trước, trong buổi đầu của nền độc lập, chính vùng đất ấy đã được Đinh Bộ Lĩnh lựa chọn làm trung tâm của quốc gia Đại Cồ Việt.

Hoa Lư không phải kinh đô đầu tiên từng xuất hiện trên đất Việt. Trước đó, lịch sử đã biết đến Cổ Loa thời An Dương Vương và một lần nữa dưới thời Ngô Quyền. Nhưng Hoa Lư có một vị trí đặc biệt trong tiến trình thế kỷ X. Đây là kinh đô gắn với thời điểm đất nước vượt qua tình trạng phân liệt sau thời Ngô, xác lập một chính quyền thống nhất dưới nhà Đinh, tiếp tục được bảo vệ và củng cố dưới nhà Tiền Lê, rồi trở thành điểm xuất phát của cuộc dời đô lịch sử dưới triều Lý.

Muốn hiểu vì sao Hoa Lư được chọn làm kinh đô, trước hết cần trở lại với hoàn cảnh của đất nước vào giữa thế kỷ X. Năm 938, Ngô Quyền đánh bại quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, mở ra thời kỳ độc lập lâu dài. Nhưng sau khi ông mất năm 944, chính quyền trung ương dần suy yếu. Những thế lực địa phương phát triển và đất nước cuối cùng rơi vào tình trạng mà sử sách gọi là “loạn 12 sứ quân”.

Trong bối cảnh ấy, Đinh Bộ Lĩnh xây dựng lực lượng từ vùng Hoa Lư. Ông từng bước thu phục và đánh dẹp các thế lực cát cứ, đưa đất nước trở về một mối. Năm 968, sau khi hoàn thành sự nghiệp thống nhất, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt và lựa chọn Hoa Lư làm kinh đô. Từ đây, một vùng căn cứ giữa núi non trở thành trung tâm quyền lực của một quốc gia độc lập.

Sự lựa chọn ấy gắn chặt với điều kiện lịch sử lúc bấy giờ. Đại Cồ Việt vừa bước ra khỏi một thời kỳ phân tranh. Chính quyền trung ương còn đang trong quá trình hình thành, trong khi nguy cơ can thiệp từ phương Bắc chưa bao giờ hoàn toàn biến mất. Nhà Tống đang từng bước củng cố và thống nhất Trung Quốc. Trong hoàn cảnh ấy, khả năng phòng thủ của kinh đô là một yêu cầu đặc biệt quan trọng.

Hoa Lư đáp ứng rất tốt yêu cầu đó.

Địa hình vùng này nổi bật với những dãy núi đá vôi liên tiếp, tạo nên nhiều thung lũng tương đối kín. Các núi đá có thể được tận dụng như những đoạn thành tự nhiên; ở những khoảng trống giữa các dãy núi, con người xây dựng thêm tường thành để tạo nên một hệ thống phòng thủ khép kín. Tư liệu của Ninh Bình mô tả các dãy núi đá vôi bao quanh kinh đô như một bức tường thành tự nhiên, trong khi những khu vực không có núi che chắn được bổ sung bằng các tuyến thành đất.

Bởi vậy, cách gọi “kinh đô giữa núi đá” không chỉ mang tính hình tượng. Núi thực sự là một bộ phận của cấu trúc phòng thủ Hoa Lư. Người xưa không cần xây dựng toàn bộ những bức thành khổng lồ bằng sức người, mà dựa vào địa hình có sẵn rồi kết nối các khoảng trống bằng thành lũy nhân tạo. Thiên nhiên và công trình phòng thủ hòa vào nhau, tạo thành một không gian phù hợp với nhu cầu bảo vệ trung tâm quyền lực trong buổi đầu độc lập.

Nhưng Hoa Lư không chỉ có núi. Hệ thống sông ngòi và những vùng nước quanh chân núi cũng giữ vai trò quan trọng. Trong điều kiện giao thông thời trung đại, đường thủy là phương thức di chuyển thiết yếu. Các dòng sông vừa tạo điều kiện liên lạc, vận chuyển, vừa góp phần hình thành tuyến phòng thủ cho kinh đô. Núi, sông, thung lũng và thành đất kết hợp thành một không gian tự nhiên – quân sự đặc biệt.

Từ năm 968, Hoa Lư bắt đầu mang dáng dấp của một kinh đô. Triều đình nhà Đinh xây dựng cung điện, đặt triều nghi, tổ chức quan lại và quân đội. Những công trình bằng gỗ và vật liệu hữu cơ của hơn một nghìn năm trước phần lớn không còn nguyên vẹn, nhưng khảo cổ học cùng các dấu tích thành lũy, nền móng và di vật được phát hiện đã giúp hậu thế từng bước hình dung về kinh đô xưa. Cục Di sản văn hóa ghi nhận tại Cố đô Hoa Lư hiện còn hệ thống dấu tích rất phong phú gồm kiến trúc thờ tự, tường thành, hoàng thành, hang động và các công trình liên quan.

Hoa Lư thời Đinh không chỉ là một căn cứ quân sự. Đây còn là nơi một trật tự chính trị mới được xây dựng. Đinh Bộ Lĩnh xưng Hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt và đến năm 970 sử dụng niên hiệu Thái Bình. Những bước đi ấy phản ánh ý thức ngày càng rõ ràng về một quốc gia có chủ quyền, có người đứng đầu, có quốc hiệu, niên hiệu và triều đình riêng.

Trong không gian ấy, đời sống văn hóa và tôn giáo cũng từng bước phát triển. Những cột kinh Phật bằng đá thời Đinh được phát hiện tại Hoa Lư là những chứng tích vật chất đặc biệt quý giá. Tư liệu địa phương ghi nhận Đinh Liễn, con trai Đinh Tiên Hoàng, đã cho dựng các cột kinh Phật vào thế kỷ X; một số văn bản khắc trên cột có niên đại cụ thể từ thời Đinh. Những hiện vật ấy cho thấy bên cạnh hoạt động chính trị và quân sự, kinh đô Hoa Lư còn có đời sống tôn giáo, chữ viết và văn hóa đáng chú ý.

Biến cố lớn xảy ra năm 979 khi Đinh Tiên Hoàng và Nam Việt Vương Đinh Liễn bị sát hại. Đinh Toàn còn nhỏ được đưa lên ngôi. Triều đình đứng trước khủng hoảng nghiêm trọng đúng lúc nhà Tống chuẩn bị đưa quân xâm lược.

Trong tình thế ấy, Lê Hoàn – khi đó giữ chức Thập đạo tướng quân – được trao quyền chỉ huy lực lượng. Sau đó ông lên ngôi, mở đầu triều Tiền Lê. Điều đáng chú ý là nhà Tiền Lê không rời Hoa Lư. Kinh đô giữa núi đá tiếp tục giữ vai trò trung tâm chính trị và quân sự của Đại Cồ Việt.

Năm 981, thử thách lớn đối với nền độc lập xuất hiện khi quân Tống tiến vào Đại Cồ Việt. Từ Hoa Lư, Lê Đại Hành tổ chức cuộc kháng chiến. Quân Tống cuối cùng bị đánh bại, nền độc lập được giữ vững. Nếu dưới thời Đinh, Hoa Lư gắn với việc thống nhất và xây dựng quốc gia, thì dưới thời Tiền Lê, nơi đây chứng kiến khả năng bảo vệ quốc gia trước một cuộc xâm lược lớn từ phương Bắc.

Điều đó càng cho thấy lựa chọn Hoa Lư của Đinh Tiên Hoàng có cơ sở trong điều kiện lịch sử thế kỷ X. Một trung tâm chính trị được bao bọc bởi địa hình hiểm trở đã góp phần tạo thế phòng thủ cho một quốc gia còn non trẻ. Từ đây, triều đình có thể tổ chức lực lượng, điều hành đất nước và đối phó với những nguy cơ quân sự.

Nhưng một kinh đô không chỉ được đánh giá bằng khả năng phòng thủ. Khi đất nước dần ổn định và nhu cầu phát triển thay đổi, chính ưu điểm của Hoa Lư cũng dần bộc lộ giới hạn. Không gian bị chia cắt bởi núi đá và các thung lũng kín rất thích hợp cho phòng thủ, nhưng không thuận lợi bằng vùng đồng bằng rộng lớn đối với việc mở rộng đô thị, phát triển giao thông và quản lý một quốc gia đang ngày càng lớn mạnh.

Đầu thế kỷ XI, Đại Cồ Việt đã khác rất nhiều so với thời điểm năm 968. Nền độc lập đã trải qua hơn bảy thập kỷ kể từ Bạch Đằng năm 938. Nhà nước trung ương đã được xây dựng và củng cố qua các triều Ngô, Đinh, Tiền Lê. Hai cuộc chiến lớn chống Nam Hán và chống Tống cho thấy quốc gia đủ khả năng tự bảo vệ. Nhu cầu của đất nước lúc này không còn chỉ là tìm một nơi dễ phòng thủ, mà còn cần một trung tâm rộng lớn, thuận lợi cho phát triển lâu dài.

Năm 1009, Lý Công Uẩn lên ngôi, mở đầu nhà Lý. Hoa Lư vẫn là kinh đô trong những tháng đầu của triều đại mới. Nhưng chỉ một năm sau, năm 1010, một quyết định có ý nghĩa lâu dài được đưa ra: dời kinh đô từ Hoa Lư ra thành Đại La.

Theo truyền thống sử học, quyết định này được thể hiện trong Chiếu dời đô, trong đó Đại La được nhìn nhận là vùng đất có vị trí thuận lợi, rộng rãi, bằng phẳng và thích hợp để xây dựng một kinh đô lâu dài. Khi đoàn thuyền của nhà vua đến Đại La, tên gọi Thăng Long được xác lập. Từ đó, trung tâm chính trị của quốc gia chuyển từ vùng núi đá Hoa Lư ra đồng bằng sông Hồng.

Cuộc dời đô năm 1010 không có nghĩa Hoa Lư thất bại trong vai trò lịch sử. Ngược lại, chính việc đất nước có thể rời một kinh đô thiên về phòng thủ để tiến ra một không gian rộng lớn hơn cho thấy quốc gia đã trưởng thành. Hoa Lư hoàn thành nhiệm vụ của một kinh đô trong buổi đầu xây dựng nền độc lập, để Thăng Long tiếp nối trong một giai đoạn phát triển mới.

Từ năm 968 đến năm 1010, Hoa Lư giữ vai trò kinh đô trong 42 năm, trải qua các triều Đinh, Tiền Lê và buổi đầu triều Lý. Cơ quan văn hóa Ninh Bình xác định đây là không gian kinh đô của ba triều đại trước khi Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long.

Bốn mươi hai năm là một khoảng thời gian không dài nếu so với hàng thế kỷ Thăng Long giữ vai trò trung tâm đất nước. Nhưng giá trị lịch sử không chỉ được đo bằng độ dài thời gian. Hoa Lư tồn tại đúng vào một giai đoạn bản lề: khi nền độc lập vừa được khôi phục, khi đất nước phải vượt qua phân liệt, khi một nhà nước thống nhất đang hình thành và khi quốc gia phải chứng minh khả năng bảo vệ mình trước ngoại xâm.

Nơi đây chứng kiến Đinh Bộ Lĩnh từ một thủ lĩnh thống nhất các sứ quân trở thành Hoàng đế của Đại Cồ Việt. Hoa Lư chứng kiến sự hình thành của triều Đinh, biến cố năm 979, sự chuyển giao sang nhà Tiền Lê, cuộc kháng chiến chống Tống năm 981 và quá trình củng cố quốc gia dưới Lê Đại Hành. Cuối cùng, Hoa Lư chứng kiến Lý Công Uẩn lên ngôi và quyết định đưa kinh đô ra Thăng Long.

Theo cách đó, lịch sử Hoa Lư giống như một chiếc cầu nối giữa hai thời đại. Một đầu nối với thế kỷ X – thời kỳ đấu tranh giành lại và củng cố nền độc lập. Đầu kia hướng tới Thăng Long – trung tâm của một quốc gia bước vào thời kỳ phát triển mạnh mẽ hơn dưới các triều Lý và Trần.

Ngày nay, diện mạo của kinh đô thế kỷ X không còn nguyên vẹn. Những cung điện bằng gỗ đã mất qua thời gian; thành lũy bị biến đổi; dòng chảy, làng xóm và cảnh quan cũng đã thay đổi. Vì vậy, khi đến Cố đô Hoa Lư hiện nay, cần phân biệt giữa dấu tích kinh đô thế kỷ X với những công trình tưởng niệm được xây dựng hoặc tu bổ ở các thời kỳ sau.

Hai công trình nổi tiếng nhất hiện nay là đền Vua Đinh Tiên Hoàng và đền Vua Lê Đại Hành. Những ngôi đền này gắn với không gian kinh đô xưa, nhưng kiến trúc hiện thấy mang dấu ấn rõ của các lần xây dựng và trùng tu về sau. Tư liệu của địa phương cho biết hai đền có nhiều yếu tố kiến trúc gỗ và nghệ thuật thuộc khoảng thế kỷ XVII. Vì vậy, chúng là những công trình tưởng niệm có giá trị lịch sử – văn hóa lớn, nhưng không nên giới thiệu như những cung điện còn nguyên vẹn từ thời Đinh – Tiền Lê.

Chính sự phân biệt ấy làm cho câu chuyện Hoa Lư chân thực hơn. Lịch sử không nhất thiết phải còn nguyên một cung điện nghìn năm mới có sức thuyết phục. Những đoạn tường thành, dấu tích hoàng thành, hiện vật khảo cổ, bia đá, cột kinh, địa hình núi sông và các công trình tưởng niệm qua nhiều thế hệ đều là những lớp ký ức khác nhau cùng tạo nên giá trị của vùng cố đô.

Năm 2012, Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Cố đô Hoa Lư được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012. Việc xếp hạng phản ánh giá trị nổi bật của Hoa Lư đối với lịch sử và di sản văn hóa quốc gia.

Hơn một nghìn năm sau thời Đinh – Tiền Lê, Hoa Lư vẫn là không gian tưởng niệm các bậc tiền nhân. Lễ hội Hoa Lư tiếp tục được tổ chức với nhiều nghi thức truyền thống như lễ rước nước, lễ dâng hương, rước kiệu và các hoạt động văn hóa. Năm 2026, lễ hội tiếp tục được tổ chức tại khu vực Cố đô và các địa điểm liên quan, thể hiện sự tiếp nối của ký ức lịch sử trong đời sống đương đại.

Nhưng ý nghĩa của Hoa Lư không chỉ nằm ở lễ hội hay những ngôi đền. Điều quan trọng hơn là câu chuyện mà địa danh này kể về những năm đầu của một đất nước vừa giành lại quyền tự quyết.

Đó là thời kỳ mà độc lập chưa phải điều chắc chắn. Một biến động trong triều đình có thể kéo theo nguy cơ ngoại xâm. Một cuộc phân tranh giữa các hào trưởng có thể khiến quốc gia bị chia cắt. Những người đứng đầu đất nước vừa phải xây dựng chính quyền, vừa phải tổ chức quân đội, vừa phải xử lý quan hệ với những thế lực lớn bên ngoài.

Trong hoàn cảnh ấy, Hoa Lư trước hết là một lựa chọn thực tế. Những ngọn núi đá tạo ra sự che chở. Những con sông tạo đường giao thông và tuyến phòng thủ. Những thung lũng cung cấp không gian cho cung điện, doanh trại và cư dân. Địa thế ấy phù hợp với nhu cầu của một nhà nước còn trẻ.

Nhưng chính tại nơi thiên về phòng thủ ấy, những yếu tố của một quốc gia độc lập đã từng bước được xây dựng. Quốc hiệu Đại Cồ Việt được xác lập. Hoàng đế đứng đầu triều đình. Niên hiệu riêng được sử dụng. Bộ máy quan lại và quân đội được tổ chức. Quan hệ bang giao được thiết lập. Phật giáo và đời sống văn hóa phát triển. Từ một căn cứ giữa núi đá, Hoa Lư trở thành trung tâm điều hành đất nước.

Đến khi nhiệm vụ lịch sử thay đổi, Hoa Lư cũng nhường vị trí kinh đô cho một vùng đất phù hợp hơn. Cuộc dời đô năm 1010 vì thế không nên được hiểu đơn giản là sự thay thế một kinh đô “nhỏ hẹp” bằng một kinh đô “tốt hơn”. Đó là dấu hiệu cho thấy đất nước đã bước sang một giai đoạn khác. Khi sự sống còn không còn phụ thuộc quá nhiều vào những dãy núi phòng thủ, quốc gia có thể hướng tới một trung tâm rộng mở hơn.

Có thể nói, nếu không có giai đoạn Hoa Lư, hành trình đến Thăng Long sẽ khó được hiểu đầy đủ. Hoa Lư là nơi đất nước đứng vững trong những năm đầu độc lập; Thăng Long là nơi nền độc lập ấy có điều kiện mở rộng và phát triển. Hai kinh đô không đối lập mà nối tiếp nhau trong cùng một tiến trình lịch sử.

Ngày nay, khi đứng giữa những dãy núi đá của Cố đô Hoa Lư, người ta không còn thấy những cung điện nơi Đinh Tiên Hoàng thiết triều hay doanh trại của quân sĩ thế kỷ X. Nhưng địa hình vẫn giúp chúng ta phần nào hiểu được quyết định của người xưa. Những vách núi dựng lên quanh thung lũng, những khoảng nước len giữa chân núi và những lối đi hẹp cho thấy vì sao nơi đây từng là một căn cứ có giá trị phòng thủ đặc biệt.

Trong sự tĩnh lặng của cảnh quan hôm nay là nhiều lớp lịch sử. Có câu chuyện Đinh Bộ Lĩnh thống nhất giang sơn. Có sự ra đời của Đại Cồ Việt. Có biến cố cuối triều Đinh. Có Lê Đại Hành và cuộc kháng chiến chống Tống. Có buổi đầu nhà Lý và cuộc dời đô năm 1010. Có những cột kinh Phật, dấu tích thành lũy và những ngôi đền được các thế hệ sau dựng lên để tưởng nhớ tiền nhân.

Bởi vậy, Hoa Lư không chỉ là câu chuyện về một kinh đô cũ. Đó là câu chuyện về cách một quốc gia non trẻ tìm nơi đứng vững trước khi có thể bước ra một không gian rộng lớn hơn.

Nếu Bạch Đằng năm 938 đánh dấu khả năng giành và bảo vệ quyền tự chủ, nếu Đinh Bộ Lĩnh thống nhất các sứ quân để đưa non sông về một mối, thì Hoa Lư là nơi những thành quả ấy được chuyển hóa thành đời sống của một quốc gia: có kinh đô, có triều đình, có quân đội, có văn hóa và có những quyết định liên quan đến vận mệnh đất nước.

Hơn một nghìn năm đã trôi qua, Hoa Lư từ kinh đô trở thành cố đô. Nhưng chữ “cố” không có nghĩa là một vùng đất đã thuộc hoàn toàn về quá khứ. Những dấu tích còn lại vẫn tiếp tục giúp mỗi thế hệ hiểu rõ hơn về buổi đầu độc lập của dân tộc. Việc bảo tồn Hoa Lư vì thế không chỉ là giữ lại một quần thể di tích, mà còn là giữ lại một phần ký ức về quá trình hình thành và trưởng thành của quốc gia.

Từ những dãy núi đá của Hoa Lư đến đồng bằng rộng mở của Thăng Long là quãng đường chỉ vài chục năm trong lịch sử, nhưng lại phản ánh một bước chuyển rất lớn. Đất nước từ chỗ cần một kinh đô dựa vào núi để phòng thủ đã đủ vững vàng để chọn một trung tâm rộng mở cho sự phát triển lâu dài.

Và chính vì thế, Hoa Lư – kinh đô giữa núi đá vẫn giữ một vị trí không thể thay thế trong lịch sử Việt Nam. Nơi đây là chứng nhân của thời kỳ đất nước vượt qua chia cắt, xây dựng chính quyền thống nhất, bảo vệ nền độc lập và chuẩn bị những điều kiện để bước vào thời đại Thăng Long. Những núi đá vẫn đứng đó, nhưng câu chuyện mà chúng bao bọc không chỉ thuộc về Ninh Bình. Đó là ký ức chung về những năm tháng đầu tiên một quốc gia độc lập từng bước học cách đứng vững bằng chính sức mình.