HOA LỬA TRÊN DÒNG HƯƠNG

Có những thành phố được nhớ đến bởi những công trình cổ kính, những con đường rợp bóng cây hay vẻ dịu dàng của một dòng sông. Huế có tất cả những điều ấy. Nhưng phía sau vẻ trầm mặc của thành phố bên sông Hương còn có một Huế khác – Huế của những năm tháng chiến tranh, của những con người đã gửi tuổi trẻ vào cách mạng, của những trận đánh và những mất mát vẫn còn được lưu giữ trong ký ức nhân chứng, trong từng di tích, hiện vật.

Đi qua Huế hôm nay, có thể bắt gặp những địa danh tưởng như bình lặng. Nhưng mỗi địa danh ấy đều có một câu chuyện để kể. Và khi những người từng trực tiếp trải qua chiến tranh kể lại câu chuyện của mình, lịch sử không còn chỉ nằm trên những trang sách.

Những nhân chứng mang ký ức của một thời

Một trong những sự kiện để lại dấu ấn đặc biệt trong lịch sử Huế là Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Theo tư liệu của Đảng Cộng sản Việt Nam và các cơ quan báo chí chính thống, Huế là một trong những trọng điểm của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân. Quân và dân ta tiến công vào thành phố từ rạng sáng 31/1/1968; chiến sự tại Huế kéo dài nhiều tuần.

Nhưng lịch sử của Mậu Thân ở Huế không chỉ được nhìn từ những con số hay bản đồ tác chiến. Nó còn được kể bằng ký ức của những người đã trực tiếp sống trong những ngày tháng ấy.

Năm 2023, tại Huế diễn ra cuộc gặp mặt, giao lưu các nhân chứng lịch sử nhân kỷ niệm 55 năm Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Theo Thông tấn xã Việt Nam, chương trình có khoảng 600 cựu chiến binh từng chiến đấu trên chiến trường Trị - Thiên Huế tham dự. Những người lính năm xưa, sau hơn nửa thế kỷ, trở về Huế không chỉ để nhớ lại chiến trường mà còn để trao truyền ký ức cho thế hệ sau.

Trong những nhân chứng ấy có những người từng giữ vai trò chỉ huy. Báo Tin tức ghi lại lời kể của ông Nguyễn Văn Thu, nguyên Tham mưu phó Quân khu Trị Thiên, người từng giữ chức Chỉ huy trưởng cánh Bắc trong trận đánh vào Huế năm 1968. Những lời kể của ông giúp người hôm nay hình dung được một phần cách lực lượng cách mạng chuẩn bị và triển khai chiến dịch tại thành phố.

Những nhân chứng như vậy chính là “kho tư liệu sống”. Một tấm bản đồ có thể cho biết một trận đánh diễn ra ở đâu, một tài liệu có thể cho biết sự kiện xảy ra khi nào, nhưng lời kể của người từng có mặt tại đó lại giúp thế hệ sau hiểu hơn về con người phía sau sự kiện lịch sử.

Mười một cô gái và một câu chuyện còn mãi

Nhắc đến Huế trong những ngày Mậu Thân 1968, không thể không nhắc đến 11 cô gái sông Hương.

Theo Bảo tàng Hồ Chí Minh tại Huế, tiểu đội được thành lập vào tháng 12/1967, gồm 11 cô gái trẻ, tuổi từ 16 đến 19. Trong chiến dịch Mậu Thân, họ được giao những nhiệm vụ như nắm tình hình, dẫn đường và tải thương cho lực lượng chiến đấu.

Điều đặc biệt ở câu chuyện này là họ không phải những nhân vật xa lạ trong một cuốn sách lịch sử. Họ là những cô gái trẻ của vùng đất Huế.

Một trong những nhân chứng còn sống là bà Nguyễn Thị Hợi. Năm 2025, Báo Quân đội nhân dân đã gặp và ghi lại lời kể của bà về những ngày tháng chiến đấu của tiểu đội. Bà cho biết khi ấy 11 cô gái đều còn rất trẻ và lấy tên dòng sông Hương làm tên chung.

Trong những ngày Mậu Thân, các cô vừa dẫn đường, tải thương, vừa trực tiếp tham gia chiến đấu. Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Bảo tàng Hồ Chí Minh tại Huế đều ghi nhận vai trò của tiểu đội trong chiến dịch.

Đằng sau cái tên rất đẹp “11 cô gái sông Hương” là tuổi trẻ, lòng dũng cảm và cả sự hy sinh. Một số thành viên của tiểu đội đã hy sinh trong những ngày chiến đấu ác liệt.

Ngày nay, câu chuyện ấy vẫn được kể lại không phải để biến chiến tranh thành một huyền thoại xa xôi, mà để nhắc rằng lịch sử được làm nên từ những con người rất trẻ – những người đã đứng trước những lựa chọn lớn của thời đại mình.

Tại Huế hiện vẫn có bia tưởng niệm 11 cô gái sông Hương ở phường Xuân Phú, nơi gắn với hoạt động chiến đấu của họ. Đây từng được nhắc đến như một địa chỉ giáo dục truyền thống cho đoàn viên, thanh niên.

Khi một lá cờ trở thành hiện vật của ký ức

Lịch sử đôi khi được lưu giữ không phải bằng những vật thể lớn lao mà bằng một hiện vật rất giản dị.

Tại Bảo tàng Hồ Chí Minh ở Huế hiện lưu giữ lá cờ do Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng miền Nam Việt Nam tặng 11 cô gái sông Hương. Theo thông tin của Bảo tàng, lá cờ gắn với sự ghi nhận đối với tiểu đội nữ vũ trang đã hoạt động trong những năm chiến tranh và tham gia nhiệm vụ trong chiến dịch Mậu Thân 1968.

Một hiện vật như vậy không chỉ có giá trị vật chất.

Nó kết nối ba thế hệ: những người đã chiến đấu, những người đang gìn giữ hiện vật và những người trẻ hôm nay đến nhìn, đọc và đặt câu hỏi về quá khứ.

Bởi vậy, bảo tàng không đơn thuần là nơi “trưng bày đồ cũ”. Với những hiện vật chiến tranh, đó còn là nơi ký ức cá nhân gặp lịch sử dân tộc.

Bảo tàng Hồ Chí Minh ở số 7 Lê Lợi, Huế là một trong những địa chỉ có thể tìm hiểu những tư liệu, hình ảnh và hiện vật gắn với lịch sử cách mạng, đặc biệt là mối liên hệ giữa Huế với Chủ tịch Hồ Chí Minh và phong trào cách mạng.

Chín Hầm – một địa danh không thể quên

Nếu những câu chuyện về Mậu Thân đưa người đọc đến với chiến trường đô thị Huế thì Khu di tích lịch sử Chín Hầm lại mở ra một lát cắt khác của lịch sử cách mạng địa phương.

Khu Di Tích Lịch Sử Chín Hầm là một địa chỉ lịch sử nằm tại Huế, gắn với hệ thống hầm và những câu chuyện về tù chính trị trong thời kỳ chiến tranh.

Đứng trước một di tích như Chín Hầm, lịch sử không còn là những khái niệm trừu tượng. Không gian vật chất của di tích khiến người hôm nay có thể hình dung phần nào sự khắc nghiệt mà những người hoạt động cách mạng từng phải trải qua.

Đó cũng là lý do các di tích lịch sử có ý nghĩa đặc biệt đối với giáo dục thế hệ trẻ: chúng biến ký ức thành một địa chỉ cụ thể.

Từ những người lính đến những người trẻ

Khi nói về cách mạng, người ta thường nhớ đến những chiến sĩ cầm súng. Nhưng phía sau mỗi chiến dịch còn có rất nhiều lực lượng khác: cán bộ cơ sở, đoàn viên, thanh niên, dân quân, phụ nữ, thanh niên xung phong và những người dân âm thầm hỗ trợ cách mạng.

Ngay trong hệ thống quản lý hiện nay của Huế vẫn có các thủ tục xác nhận phiên hiệu thanh niên xung phong và giải quyết chế độ đối với thanh niên xung phong đã hoàn thành nhiệm vụ trong kháng chiến. Điều đó cho thấy lực lượng TNXP không chỉ tồn tại trong ký ức mà còn là một bộ phận được Nhà nước ghi nhận trong chính sách đối với người có công.

Đặc biệt, với thanh niên Huế, câu chuyện lịch sử không chỉ dừng lại ở việc nhớ về thế hệ trước.

Trong những năm tháng chiến tranh, tuổi trẻ đã tham gia vào nhiều nhiệm vụ khác nhau. Sau chiến tranh, lực lượng thanh niên tiếp tục tham gia xây dựng quê hương, khôi phục sản xuất, tháo gỡ bom mìn và thực hiện những nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội. Những tư liệu của Thành đoàn Huế cũng ghi nhận sự tham gia của lực lượng thanh niên trong các phong trào xây dựng quê hương sau ngày đất nước thống nhất.

Vì thế, “hoa lửa” của tuổi trẻ không chỉ nằm ở chiến trường. Nó còn nằm trong tinh thần dấn thân, trách nhiệm với cộng đồng và khả năng tiếp nối những giá trị tốt đẹp của thế hệ đi trước.

Huế – nơi lịch sử hiện diện giữa đời thường

Có thể bắt gặp lịch sử ở nhiều nơi trên mảnh đất này.

Đó là những con đường từng chứng kiến bước chân của các đoàn quân.

Là Thành nội – nơi lá cờ cách mạng từng tung bay trong những ngày Mậu Thân. Các tư liệu lịch sử ghi nhận sáng 31/1/1968, lực lượng cách mạng nhanh chóng đánh chiếm nhiều mục tiêu trong thành phố; cờ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam được kéo lên tại khu vực Kỳ Đài trước Ngọ Môn.

Đó là những căn nhà từng che chở cán bộ.

Là những địa điểm từng diễn ra các hoạt động bí mật.

Là bia tưởng niệm những người đã hy sinh.

Là bảo tàng với những bức ảnh, lá cờ và hiện vật đã đi qua chiến tranh.

Và trên hết, đó là những nhân chứng lịch sử – những cựu chiến binh, người có công, cựu thanh niên xung phong, cán bộ từng hoạt động cách mạng – những người đang mang trong mình ký ức của một thời đại.

Ngọn lửa được trao lại

Thời gian càng lùi xa, những nhân chứng trực tiếp của chiến tranh càng ít đi. Vì vậy, việc gặp gỡ, ghi chép và lưu giữ lời kể của họ trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Một thế hệ có thể đã đi qua chiến tranh.

Một thế hệ khác lớn lên trong hòa bình.

Nhưng giữa hai thế hệ ấy vẫn có một sợi dây nối liền: ký ức.

Ký ức ấy nằm trong câu chuyện của bà Nguyễn Thị Hợi và những đồng đội của bà. Nó nằm trong lời kể của những cựu chiến binh từng trở lại Huế sau nhiều năm. Nó nằm trong lá cờ của 11 cô gái sông Hương, trong bia tưởng niệm ở Xuân Phú, trong không gian Chín Hầm và trong những hiện vật đang được bảo quản tại các bảo tàng.

Và rồi, ký ức ấy cần được trao lại cho những người trẻ.

Bởi tri ân không chỉ là đặt một bó hoa trước tượng đài hay thắp một nén hương trong ngày kỷ niệm. Tri ân còn là biết ai đã hy sinh, biết họ đã sống như thế nào, biết quê hương mình từng trải qua những gì và biết mình phải làm gì để những hy sinh ấy không bị lãng quên.

Trên dòng Hương hôm nay, thành phố vẫn bình yên. Những con đường vẫn đông người qua lại. Những bạn trẻ vẫn đến trường, đến công sở, gặp gỡ bạn bè và theo đuổi những ước mơ riêng.

Nhưng dưới sự bình yên ấy là một lớp ký ức không thể xóa nhòa.

Những người đã đi qua chiến tranh đã để lại cho Huế không chỉ những câu chuyện buồn vui của một thời, mà còn một ngọn lửa.

Ngọn lửa ấy chính là lòng yêu nước, là trách nhiệm với quê hương, là sự biết ơn đối với những người đã hy sinh.

Và thế hệ hôm nay có trách nhiệm giữ cho ngọn lửa ấy không tắt.

Đó chính là “Hoa lửa” – những bông hoa được kết nên từ ký ức, máu, tuổi trẻ và lòng yêu quê hương trên đất Huế.