HỌA SĨ NGUYỄN SÁNG VÀ HÌNH TƯỢNG NGƯỜI LÍNH TRONG TRANH THỜI KHÁNG CHIẾN

Thời kỳ lịch sử

1945–1954 – Kháng chiến chống thực dân Pháp, đặc biệt là những năm Nguyễn Sáng tham gia hoạt động và sáng tác trong chiến khu, chiến dịch Điện Biên Phủ.

PHẦN I – NGƯỜI HỌA SĨ ĐI VÀO KHÁNG CHIẾN

Nguyễn Sáng sinh năm 1923 tại Mỹ Tho.

Ông thuộc thế hệ họa sĩ trưởng thành từ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương và sớm tham gia vào dòng chảy của nền mỹ thuật cách mạng.

Nhưng với Nguyễn Sáng, chiến tranh không phải là một đề tài đứng bên ngoài để quan sát.

Ông đã bước vào chính cuộc chiến.

Ông đi theo bộ đội.

Đi vào chiến khu.

Và tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1953–1954.

Ở đó, ông chứng kiến những người lính sống và chiến đấu trong những điều kiện khắc nghiệt.

Những người lính hành quân.

Những chiến sĩ bị thương.

Những khuôn mặt sau nhiều ngày chiến đấu.

Những con người đứng giữa sự sống và cái chết.

Nhưng Nguyễn Sáng không chỉ nhìn họ như những nhân vật của một bức tranh.

Ông nhìn họ như những người đồng đội.

Chính vì vậy, hình tượng người lính trong hội họa Nguyễn Sáng thường không mang vẻ đẹp quá lý tưởng hóa.

Có sự căng thẳng.

Có mệt mỏi.

Có mất mát.

Có quyết tâm.

Và có cả những khoảnh khắc rất con người.

Chú thích ảnh: Họa sĩ Nguyễn Sáng – một trong những họa sĩ tiêu biểu của nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại, từng tham gia kháng chiến và chiến dịch Điện Biên Phủ.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Bưu điện Việt Nam; tư liệu Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM.

PHẦN II – NGƯỜI LÍNH ĐI QUA MẮT NGƯỜI HỌA SĨ

Có một chi tiết rất đáng chú ý trong câu chuyện về Nguyễn Sáng.

Theo lời kể của họa sĩ Lương Xuân Đoàn, khi Nguyễn Sáng đi Điện Biên, ông từng bị nhắc nhở vì không ký họa người chiến sĩ.

Nghe qua, đó có vẻ là một thiếu sót.

Một họa sĩ đi chiến dịch mà không ghi lại trực tiếp những khuôn mặt, dáng đứng, sinh hoạt của người lính.

Nhưng với Nguyễn Sáng, câu chuyện lại đi theo một hướng khác.

Ông không quên những người lính.

Ngược lại, những hình ảnh ấy được giữ lại rất sâu trong ký ức.

Để rồi nhiều năm sau, chúng trở lại trên mặt tranh.

Không phải như một bản ghi chép đơn thuần.

Mà như một sự hồi tưởng.

Một sự tri ân.

Một cách để người họa sĩ trở lại với những người đồng đội đã cùng ông đi qua chiến tranh.

Điều đó giải thích vì sao “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ” được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia mô tả như một tác phẩm mà Nguyễn Sáng thực hiện để tưởng nhớ những đồng đội từng cùng ông đi qua bom đạn Điện Biên Phủ.

Chú thích ảnh: Tác phẩm “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ” của Nguyễn Sáng – sáng tác năm 1963, lấy ký ức về những người lính trong chiến dịch Điện Biên Phủ làm chất liệu tinh thần.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; tư liệu Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

PHẦN III – “GIẶC ĐỐT LÀNG TÔI”: NGƯỜI LÍNH ĐỨNG GIỮA NỖI ĐAU CỦA NHÂN DÂN

Năm 1954, Nguyễn Sáng hoàn thành tác phẩm “Giặc đốt làng tôi”.

Đây không phải một bức tranh chỉ kể về một trận đánh.

Trong tranh có người dân chạy giặc.

Có những gương mặt đau khổ.

Có trẻ em.

Có những con người phải rời bỏ quê hương.

Và giữa khung cảnh ấy—

có người lính.

Người lính không đứng tách khỏi nhân dân.

Anh xuất hiện giữa nỗi đau của những người dân vừa mất làng.

Theo phân tích của Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, người lính Cụ Hồ trong tác phẩm như nhận mệnh lệnh từ chính nhân dân; khuôn mặt căng thẳng, đầy căm phẫn và tư thế sẵn sàng hành động.

Đây là một điểm rất đặc biệt trong cách Nguyễn Sáng xây dựng hình tượng người lính.

Người lính không phải một nhân vật đứng riêng để người xem ngắm nhìn.

Anh nằm trong mối quan hệ giữa quân đội và nhân dân.

Dân chạy giặc.

Người lính xuất hiện.

Nỗi đau của làng quê trở thành động lực chiến đấu.

Và chính từ đó, hình tượng người lính trở nên có chiều sâu.

Anh chiến đấu không phải vì một chiến công trừu tượng.

Mà vì phía sau mình là những con người cụ thể.

Một bà mẹ.

Một đứa trẻ.

Một mái nhà.

Một ngôi làng.

Một quê hương.

Chú thích ảnh: “Giặc đốt làng tôi”, sơn dầu, 1954 – một trong những tác phẩm quan trọng của Nguyễn Sáng về chiến tranh và tình quân dân.

Nguồn: Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm; Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam; Bưu điện Việt Nam.

PHẦN IV – ĐIỆN BIÊN PHỦ TRỞ LẠI SAU CHÍN NĂM

Chiến thắng Điện Biên Phủ kết thúc năm 1954.

Nhưng với Nguyễn Sáng, Điện Biên Phủ chưa bao giờ thực sự kết thúc.

Chín năm sau chiến thắng ấy, năm 1963, ông bắt đầu hoàn thành một tác phẩm mà ông đã ấp ủ từ những ký ức chiến trường:

“Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ”.

Trong căn phòng nhỏ ở Hà Nội, những ký ức cũ trở lại.

Một chiến hào.

Những người lính.

Một buổi lễ kết nạp Đảng diễn ra giữa chiến trường.

Không phải một hội trường trang trọng.

Không có khung cảnh bình yên.

Mà là giữa những ngày chiến đấu.

Một người chuẩn bị trở thành đảng viên.

Những người đồng đội đứng bên cạnh.

Có người cầm súng.

Có người bị thương, đầu quấn băng.

Có người đang dìu đồng đội.

Có người vội vã di chuyển về phía trận địa.

Chiến tranh hiện diện trong từng nhân vật.

Nhưng giữa tất cả sự khốc liệt ấy—

có một khoảnh khắc rất trang nghiêm.

Đó là khoảnh khắc con người xác nhận niềm tin của mình ngay giữa chiến hào.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia nhận định tác phẩm vừa thể hiện sự khẩn trương của chiến cuộc, vừa chứa đựng tinh thần sử thi và sự hy sinh của người chiến sĩ.

Chú thích ảnh: “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ” – sơn mài, sáng tác năm 1963; tác phẩm được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2013.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

PHẦN V – NHỮNG KHUÔN MẶT KHÔNG CÒN LÀ “NHÂN VẬT”

Nhìn kỹ những người lính trong tranh Nguyễn Sáng, có thể nhận ra một điều:

Ông không cố biến họ thành những con người không biết sợ.

Ngược lại.

Có sự căng thẳng trên khuôn mặt.

Có sự mệt mỏi.

Có thương tích.

Có người đang dìu đồng đội.

Có người nhìn lên bầu trời.

Có người chuẩn bị lao về phía trận địa.

Đó là những con người đang đứng trước hiểm nguy.

Nhưng họ vẫn làm nhiệm vụ.

Chính sự kết hợp giữa nỗi sợ của con người và lòng can đảm của người lính khiến hình tượng trong tranh Nguyễn Sáng có sức sống.

Người lính không phải một pho tượng.

Anh là một con người.

Có máu.

Có thịt.

Có đồng đội.

Có quê hương.

Có những người đang chờ mình trở về.

Và có thể chính vì Nguyễn Sáng từng sống giữa chiến tranh, hình tượng ấy không mang vẻ xa cách.

Nó gần.

Rất gần.

Người xem có cảm giác mình đang nhìn thấy những con người vừa bước ra từ chiến hào.

Chú thích ảnh: Chi tiết hình tượng người lính trong các tác phẩm chiến tranh của Nguyễn Sáng, nổi bật ở “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ” và “Bộ đội trú mưa”.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Bưu điện Việt Nam.

PHẦN VI – NGƯỜI LÍNH TRONG MƯA

Trong danh mục tác phẩm về đề tài chiến tranh của Nguyễn Sáng còn có “Bộ đội trú mưa” và “Hành quân đêm mưa”.

Đó là những hình ảnh rất khác với một trận đánh.

Không có khoảnh khắc khai hỏa.

Không có chiến thắng.

Không có tiếng hô xung phong.

Chỉ có những người lính trên đường hành quân.

Có lúc dừng lại.

Có lúc trú mưa.

Nhưng chính những khoảnh khắc bình thường ấy lại làm nên một phần rất thật của đời lính.

Bởi chiến tranh không chỉ là những phút giây chiến đấu.

Phần lớn thời gian của người lính là hành quân.

Chờ đợi.

Nghỉ ngơi.

Ăn một bữa cơm vội.

Ngủ giữa rừng.

Tránh mưa.

Rồi lại đứng dậy đi tiếp.

Nguyễn Sáng đã đưa cả những khoảnh khắc ấy vào thế giới nghệ thuật của mình.

Bởi ông hiểu rằng:

muốn vẽ người lính, không thể chỉ vẽ lúc người lính cầm súng.

Phải vẽ cả lúc họ mệt.

Lúc họ nghỉ.

Lúc họ đứng bên đồng đội.

Lúc họ đi qua một cơn mưa.

Chính những phút bình thường đó làm cho người lính trên tranh trở thành một con người thật.

Chú thích ảnh: “Bộ đội trú mưa” và “Hành quân đêm mưa” – những tác phẩm của Nguyễn Sáng thuộc mảng đề tài chiến tranh, thể hiện những khoảnh khắc đời thường của người lính.

Nguồn: Bưu điện Việt Nam, tư liệu do Hội Mỹ thuật Việt Nam và Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cung cấp.

PHẦN VII – KHI NGƯỜI HỌA SĨ NHỚ VỀ ĐỒNG ĐỘI

Nguyễn Sáng không vẽ người lính chỉ để kể lại chiến tranh.

Ông vẽ như một cách nhớ.

Nhớ những người từng ở bên mình.

Nhớ những khuôn mặt có thể đã biến mất giữa chiến trường.

Nhớ những người đã không trở về.

Đó là lý do “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ” có sức nặng đặc biệt.

Bức tranh được hoàn thành năm 1963.

Đã chín năm kể từ chiến thắng Điện Biên Phủ.

Nhưng ký ức về những đồng đội vẫn còn nguyên.

Nguyễn Sáng dùng sơn mài để dựng lại một không gian chiến hào.

Màu nâu đỏ của đất.

Những mảng hình chắc khỏe.

Những đường nét mạnh.

Ít màu nhưng tạo cảm giác nặng và sâu.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá đây là một trong những tác phẩm xuất sắc của hội họa hiện đại Việt Nam và là một tác phẩm mang đậm chất sử thi, anh hùng.

Nhưng đằng sau chất sử thi ấy—

là một nỗi niềm rất riêng.

Một người họa sĩ nhớ những người lính mà mình từng gặp.

Và dùng nghệ thuật để giữ họ lại.

Chú thích ảnh: “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ” – tác phẩm được Nguyễn Sáng thực hiện như một sự tưởng nhớ đối với những người đồng đội đã cùng ông đi qua chiến dịch Điện Biên Phủ.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

PHẦN VIII – “CÓ TỔ QUỐC MỚI CÓ NGHỆ THUẬT”

Có một câu nói thường được nhắc khi nói về quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Sáng:

“Có Tổ quốc mới có nghệ thuật.”

Với ông, nghệ thuật không thể tách khỏi đất nước.

Và trong những năm chiến tranh, người họa sĩ không đứng ngoài lịch sử.

Ông bước vào lịch sử bằng con đường của mình.

Người lính cầm súng.

Người dân chịu bom đạn.

Người họa sĩ cầm bút và cọ.

Mỗi người có một cách góp phần.

Nguyễn Sáng đã để lại nhiều tác phẩm về chiến tranh và cách mạng: “Giặc đốt làng tôi”, “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ”, “Hành quân đêm mưa”, “Bộ đội nghỉ trưa trên đồi”, “Thanh niên Thành đồng”…

Những tác phẩm ấy giúp hình tượng người lính không bị giới hạn trong một trận đánh.

Người lính xuất hiện trong nhiều trạng thái.

Chiến đấu.

Hành quân.

Nghỉ ngơi.

Đứng bên nhân dân.

Và hy sinh.

Đó chính là một phần ký ức của một thế hệ.

Một thế hệ mà Nguyễn Sáng đã trực tiếp chứng kiến.

Chú thích ảnh: Một số tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Sáng về đề tài chiến tranh và người lính.

Nguồn: Bưu điện Việt Nam; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

PHẦN IX – NGƯỜI LÍNH ĐƯỢC GIỮ LẠI TRÊN MẶT TRANH

Nguyễn Sáng qua đời năm 1988.

Nhưng những người lính ông từng gặp vẫn còn ở lại.

Không phải bằng những bức ảnh.

Mà bằng những hình ảnh được ông chuyển hóa thành nghệ thuật.

Một người lính đứng giữa chiến hào.

Một người lính dìu đồng đội.

Một người lính đi trong mưa.

Một người lính giữa những người dân chạy giặc.

Những con người ấy không còn bước đi ngoài đời.

Nhưng họ vẫn đứng trên mặt tranh.

Vẫn nhìn người xem.

Vẫn kể câu chuyện của một thời mà họ đã sống.

Và đó có lẽ là sức mạnh lớn nhất của hội họa.

Một trận đánh rồi sẽ kết thúc.

Một chiến hào rồi sẽ biến mất.

Một người lính rồi sẽ già đi.

Nhưng một hình ảnh được tạo ra bằng tài năng và ký ức có thể tồn tại lâu hơn một đời người.

Nguyễn Sáng đã giữ lại người lính bằng cách ấy.

Chú thích ảnh: Hình tượng người lính trong các tác phẩm của Nguyễn Sáng tiếp tục được lưu giữ trong các bộ sưu tập và bảo tàng, trở thành một phần quan trọng của mỹ thuật Việt Nam hiện đại.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Bưu điện Việt Nam.

LỜI KẾT – NGƯỜI HỌA SĨ VÀ NHỮNG NGƯỜI LÍNH KHÔNG TRỞ VỀ

Người lính đi qua chiến tranh bằng bước chân.

Người lính cầm súng.

Người lính chịu những trận bom.

Có người trở về.

Có người nằm lại.

Còn Nguyễn Sáng—

ông đi qua chiến tranh bằng đôi mắt của một người họa sĩ.

Ông nhìn thấy những người lính trong chiến hào.

Nhìn thấy họ giữa mưa.

Nhìn thấy họ hành quân.

Nhìn thấy họ đứng bên nhân dân.

Và nhìn thấy cả những mất mát mà chiến tranh để lại.

Điều đáng quý là ông không biến người lính thành một biểu tượng xa lạ.

Ông để họ hiện lên với những khuôn mặt thật.

Có quyết tâm.

Có căng thẳng.

Có thương tích.

Có tình đồng đội.

Có tình quân dân.

Có những phút giây bình thường giữa chiến tranh.

Đó là lý do “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ” vẫn khiến người xem xúc động sau nhiều thập niên.

Bởi nhìn vào bức tranh, chúng ta không chỉ thấy một nghi lễ giữa chiến hào.

Chúng ta thấy những con người.

Những người đã từng sống.

Từng chiến đấu.

Từng hy vọng.

Và có người đã không trở về.

Nguyễn Sáng từng không được ghi nhận là người đã làm những ký họa chiến trường theo cách người ta mong đợi.

Nhưng ông đã làm một điều khác lớn hơn:

ông mang ký ức về những người lính đi qua chiến tranh vào hội họa.

Và từ những ký ức ấy, những người lính của một thời hoa lửa vẫn còn đứng đó.

Trên mặt tranh.

Trong bảo tàng.

Trong ký ức của người xem.

Như một lời nhắc rằng:

có những người đã dùng cả tuổi trẻ để đi qua chiến tranh, và có những người đã dành cả đời để không cho hình ảnh của họ biến mất.

Chú thích ảnh: Họa sĩ Nguyễn Sáng và những tác phẩm tiêu biểu về chiến tranh, người lính – những hình ảnh góp phần lưu giữ ký ức thời kháng chiến trong mỹ thuật Việt Nam.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Bưu điện Việt Nam; Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm.