Họa sĩ Tô Ngọc Vân: Bức ký họa cuối cùng tô bằng máu (1906 - 1954)

Kháng chiến không chỉ có súng gươm, mà còn có những tâm hồn nghệ sĩ lớn lao sẵn sàng đánh đổi vinh hoa phú quý để gắn bó với nhân dân. Họa sĩ Tô Ngọc Vân (quê ở Hưng Yên, sinh tại Hà Nội) là một trong những cây đại thụ của nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam. Từng là giáo sư của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, tác giả của kiệt tác "Thiếu nữ bên hoa huệ", ông hoàn toàn có thể chọn một cuộc sống an nhàn tại Thủ đô dưới sự bao bọc của thực dân Pháp.

Thế nhưng, khi tiếng súng Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, Tô Ngọc Vân đã rũ bỏ tháp ngà nghệ thuật, khoác ba lô lên chiến khu Việt Bắc. Ông đảm nhận vai trò Hiệu trưởng Trường Mỹ thuật kháng chiến, dùng cọ vẽ làm vũ khí, đào tạo ra một thế hệ họa sĩ chiến trường tài năng. Đầu năm 1954, khi chiến dịch Điện Biên Phủ bước vào giai đoạn chuẩn bị, dù sức khỏe đã yếu, ông vẫn tình nguyện ra mặt trận. Lội bộ hàng trăm kilomet cùng những đoàn dân công hỏa tuyến, ông say sưa ký họa những khoảnh khắc bi tráng, chân thực nhất của những người lính, người dân đang xẻ núi mở đường.

Ngày 17 tháng 6 năm 1954, sau khi chiến dịch Điện Biên Phủ đã toàn thắng nhưng chiến sự vẫn chưa dứt hẳn, trên đường hành quân qua Đèo Lũng Lô (gần Ba Khe), đoàn của ông bị máy bay Pháp oanh tạc. Một mảnh bom oan nghiệt đã cướp đi sinh mệnh của người họa sĩ tài hoa ở độ tuổi 48. Khi đồng đội tìm thấy, những giọt máu của ông đã nhuộm đỏ những bức ký họa còn dang dở về chiến trường Điện Biên. Sự hy sinh của Tô Ngọc Vân là đỉnh cao của sự dấn thân: người nghệ sĩ trí thức đã lấy máu và sinh mệnh của mình để lưu giữ lại những hình ảnh oanh liệt nhất của dân tộc, hóa thân vĩnh viễn vào nền hội họa cách mạng nước nhà.