Họa sĩ Tô Ngọc Vân – Người thầy lớn của nền Mỹ thuật Cách mạng

Họa sĩ Tô Ngọc Vân – Người thầy lớn của nền Mỹ thuật Cách mạng

Vào ngày 15 tháng 12 năm 1906, tại xã Xuân Cầu, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên, một cậu bé chào đời, mang tên Tô Ngọc Vân. Từ thuở nhỏ, ông đã thể hiện năng khiếu nghệ thuật và niềm đam mê sáng tạo. Năm 1925, ông nhập học khóa II Trường Mỹ thuật Đông Dương, nơi ông rèn luyện tài năng hội họa, trau dồi kỹ năng và kiến thức, để rồi năm 1931 tốt nghiệp xuất sắc và bắt đầu con đường trở thành một giáo sư hội họa.

Trong suốt những năm công tác tại Trường Mỹ thuật Đông Dương từ 1939 đến 1945, Tô Ngọc Vân không chỉ truyền thụ kỹ năng vẽ và lý luận mỹ thuật mà còn hun đúc ở học trò tinh thần lao động nghệ thuật chân chính, sáng tạo vì dân, vì nước. Những tác phẩm nổi tiếng của ông như “Thiếu nữ bên hoa huệ”, “Hà Nội vùng đứng lên”, cùng các ký họa trong kháng chiến, không chỉ phản ánh tài năng hội họa mà còn bộc lộ tinh thần yêu nước sâu sắc. Ông là một trong những họa sĩ đầu tiên được vẽ Bác Hồ tại Bắc Bộ phủ và tham gia hoạt động công khai trong Mặt trận Việt Minh.

Sau Cách mạng tháng Tám thành công, Trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam được mở lại, và Tô Ngọc Vân được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng. Dưới sự dẫn dắt của ông, nhà trường trở thành một trong sáu trường đại học và cao đẳng đầu tiên của nền giáo dục Cách mạng. Khóa học đầu tiên năm 1946 tồn tại từ tháng 10 đến khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ. Ông cùng các đồng nghiệp đã đáp lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, lên chiến khu tham gia kháng chiến trường kỳ, đồng thời tổ chức Khóa Kháng chiến năm 1950, đào tạo những sinh viên yêu nước trong điều kiện gian khổ, lấy phương châm “Học trong cuộc sống”, đưa nghệ thuật trở về phục vụ đời sống và kháng chiến.

Học trò của ông vẫn nhớ như in những năm tháng gian khổ ấy. Tô Ngọc Vân và các giảng viên luôn tận tụy đảm bảo chất lượng giáo dục, chăm lo đời sống sinh viên, thậm chí dùng cả tiền của gia đình để nuôi các học trò. Ông thường nhắc nhở: “Nhân dân nuôi chúng ta cơm ăn áo mặc thì chúng ta phải trả lại nhân dân bằng hội họa, bằng tác phẩm của mình”. Chính tinh thần ấy đã hun đúc ý thức công dân và khát vọng cống hiến cho các thế hệ học trò, đồng thời khẳng định vai trò của người cán bộ mỹ thuật – cán bộ văn hóa trong kháng chiến.

Dù trên chiến trường Điện Biên Phủ, ông hoàn toàn đủ tiêu chuẩn đi ô tô trong đoàn công tác, Tô Ngọc Vân đã khước từ và đi bộ cùng đoàn bộ đội để trực tiếp quan sát, ký họa những hình ảnh chân thực, phục vụ cho công việc sáng tác của một nghệ sĩ cách mạng. Trong lúc quân Pháp vẫn điên cuồng dội bom, ông đã anh dũng hy sinh vào ngày 17 tháng 6 năm 1954, tại Km41, Ba Khe, Sơn La. Sự ra đi của ông ngay sau chiến thắng lừng lẫy Điện Biên Phủ là một mất mát lớn cho nền mỹ thuật cách mạng Việt Nam, nhưng tấm gương tận tụy và nhân văn của ông vẫn sống mãi trong lòng học trò và đồng nghiệp.

Trong suốt 48 năm tuổi đời, 28 năm tuổi nghề, Tô Ngọc Vân đã để lại nhiều tác phẩm nghệ thuật giá trị như “Thuyền trên sông Hương”, “Hồ Chủ tịch làm việc”, “Bộ đội nghỉ chân bên đường”, cùng nhiều ký họa phục vụ kháng chiến. Ông cũng viết nhiều tiểu luận và tham luận quan trọng về lý luận mỹ thuật, như “Bước đầu của Hội họa Việt Nam” (1942), “Học hay không học” (1949), “Người vẽ” (1950), và “Tranh tuyên truyền và hội họa” (1947–1948), khẳng định vị trí một cây bút lý luận, phê bình tiền bối của nền mỹ thuật Việt Nam.

Với những đóng góp to lớn, ông đã được truy tặng Huân chương Độc lập Hạng Nhất và Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 1996. Những đường phố mang tên ông đã xuất hiện khắp các tỉnh thành từ Bắc vào Nam, ghi nhớ công lao của một người thầy – nghệ sĩ tài năng, một cán bộ văn hóa tận tâm, một biểu tượng sáng ngời của mỹ thuật cách mạng Việt Nam.

Nhà phê bình mỹ thuật Trần Thức từng nhận định: “Với 48 năm tuổi đời, 28 năm tuổi nghề, Tô Ngọc Vân đã bắc những nhịp cầu nhân ái và trí thức từ nghệ thuật với các thế hệ nối tiếp, vì tương lai văn hóa nước nhà”. Và thực sự, tên tuổi và tinh thần của ông vẫn mãi là tấm gương sáng về người thầy, người họa sĩ dấn thân cho nghệ thuật và dân tộc.