Họa sĩ Trần Văn Cẩn - Phút yên bình sau đạn bom

iểu Sử Cuộc Đời của Trần Văn Cẩn

Trần Văn Cẩn ( 1910 – 1994) sinh ra tại Kiến An, Hải Phòng là một họa sĩ nổi tiếng Việt Nam. Từ năm 1938 đến năm 1944 Trần Văn Cẩn là sinh viên trường École des Beaux-Arts d’Indochine trong nhiệm kỳ của nhà điêu khắc người Pháp Évariste Jonchère.

Trần Văn Cẩn, Hữu Ngọc và Vũ Huyền đã đồng sáng tác một trong những cuốn sách đầu tiên bằng tiếng Anh về các họa sĩ đương đại Việt Nam, (xuất bản tại Hà Nội năm 1987), trong đó viết rằng Cẩn được biết đến vì ông đã xuất sắc trong tất cả các các phương tiện nghệ thuật mà ông đã tham gia – tranh sơn mài, tranh sơn dầu, khắc in trên khối gỗ, và được coi là người tiên phong trong việc chuyển đổi sơn mài từ thủ công của một nghệ nhân thành một phương tiện biểu đạt cho hội họa. Ông đã giành giải nhất tại các cuộc Triển lãm Nghệ thuật Quốc gia 1960, 1967 và 1980.

Cũng như tiểu sử của tất cả các họa sĩ trong cuốn sách, có sự nhấn mạnh về sự ủng hộ và liên kết của Chủ nghĩa dân tộc, chẳng hạn như tham gia vào hai cuộc chiến tranh giành Độc lập Quốc gia, hơn là ảnh hưởng và nguồn cảm hứng của họ với tư cách là nghệ sĩ.

Sự Nghiệp của Trần Văn Cẩn

Ông đã nói rằng ‘Phản đối những quan niệm thuộc địa của giám đốc trường này, để sống bằng nghệ thuật của mình (tại L’ecole des Beaux Arts de Indochine, nơi ông tốt nghiệp năm 1936). Ông hoạt động trong Hội Văn hóa Cứu quốc trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945… và góp phần khai sinh ra nền nghệ thuật xã hội chủ nghĩa và dân tộc.

Khi còn là sinh viên tại L’ecole des Beaux Arts de Indochine, ông đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi Joseph Inguimberty (1896 – 1971) một trong những người sáng lập trường. Taylor – thống đốc thực dân Pháp cuối cùng ở Việt Nam đã tổ chức một cuộc triển lãm, mà phần lớn đã bị bỏ qua trong các ghi chép của Việt Nam về mỹ thuật thời kỳ thuộc địa. Thực tế các tác phẩm nghệ thuật của Trần Cẩn Vân, Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Bùi Xuân Phái đều được trưng bày cùng với các nghệ sĩ châu Âu nổi tiếng như Jean-Antoine Watteau, Eugene Delacrois, Edgar Degas và Paul Cézanne. Bà tiếp tục gợi ý rằng nếu không nhờ nỗ lực chính trị nhằm thiết lập một Nhà nước Độc lập, thì những ảnh hưởng nghệ thuật nước ngoài đối với thực tiễn và cộng đồng nghệ thuật ở Việt Nam có thể đã được thừa nhận một cách dễ dàng hơn.

Tuy nhiên, một lý do khác khiến các nghệ sĩ Việt Nam muốn phủ nhận ảnh hưởng của Pháp và nhấn mạnh sự đồng tình của họ, đó là bài báo có ảnh hưởng của Trường Chinh, ‘Chủ nghĩa Mác và văn hóa Việt Nam’ được trình bày trong một hội nghị năm 1948, chủ trương rằng Chủ nghĩa Hiện thực Xã hội phải là gốc rễ của tất cả sáng tạo, và yêu cầu “tích cực trở lại những gì độc đáo của Việt Nam, hay nói một cách đơn giản là… yêu cầu Việt hóa.”

Hồ Chí Minh ủng hộ quan điểm này, người không muốn nghệ sĩ trở thành một người có trí tuệ ưu tú, thay vào đó, ông chỉ đạo họ chuyển mình giữa các công nhân, nông dân và binh lính tại các chiến trường, và phục vụ ‘như những người làm nhiệm vụ cho hệ thống tuyên truyền của chính phủ, một tình hình chỉ thay đổi sau Đổi mới vào đầu những năm 1990.

Các Tác Phẩm Nghệ Thuật của Trần Văn Cẩn

Nghệ sĩ Trần Văn Cẩn đã danh hết mình cho sáng tạo nghệ thuật. Ông là một cây đại thụ trong làng Mỹ thuật Việt Nam và là một tấm gương sáng về tác phẩm nghệ thuật của các thế hệ mai sau. Những tác phẩm nổi tiếng có thể kể đến như:

Tát nước đồng chiêm

Thiếu nữ đọc sách

Hai thiếu nữ trước bình phong

Sau Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, danh họa Trần Văn Cẩn (1910-1994) trở về Hà Nội. Ông được cử làm Trưởng ban tổ chức Triển lãm mỹ thuật toàn quốc 1954.

Triển lãm diễn ra vào cuối tháng 11-1954, tại Nhà hát Lớn Hà Nội và Câu lạc bộ Đoàn Kết. Tại triển lãm này, cá nhân ông ra mắt tác phẩm “Con đọc bầm nghe” (lụa, 1954), còn được biết đến với tên gọi “Anh thương binh đọc báo”. Đó là một bức tranh hiện thực giản dị, chân thực như tên gọi của mối quan hệ giữa chiến sĩ và các bà mẹ trung du trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Trong nếp nhà đơn sơ, 4 người gồm cả người già và trẻ nhỏ, ngồi quây quần bên anh thương binh. Nét tươi tắn, lạc quan trên gương mặt từng nhân vật. Anh thương binh được đặt ở trung tâm, trang phục chỉnh tề, mái tóc xanh mượt được cắt gọn gàng. Anh đang say sưa đọc báo. Gương mặt trẻ trung ánh lên niềm vui. Người mẹ trung du có nét mặt nhẹ nhõm, hai tay ôm đứa cháu nhỏ trong lòng nhưng ánh mắt vẫn hướng về anh thương binh. Cậu bé có cặp má bầu bĩnh còn thơm mùi sữa, ngoan ngoãn ngồi chơi trong lòng bà. Bên phải anh thương binh, một bé gái cũng xúm lại ngồi nghe. Từ mái tóc ngắn có những lọn cong vểnh ra bướng bỉnh đến nét tươi tắn, nhí nhảnh ở dáng ngồi, ở đôi mắt cười và nét mặt linh động của cô bé làm cho bầu không khí càng trở nên ấm áp. Màu xanh của chiếc áo trấn thủ, nhành hoa tươi trên tay bé gái, chậu cây cảnh bên góc nhà và những khóm chuối đang xào xạc ngoài vườn dưới ánh nắng vàng rực được khéo léo đặt trong gam màu nâu sáng của nền đất, hài hòa với sắc hồng đỏ của tường nhà. Trong không khí gia đình đầm ấm, nếu chỉ nhìn thoáng qua, ta sẽ không thấy rõ được khiếm khuyết ở chân phải của anh thương binh. Đó là sự tế nhị trong cách sắp xếp bố cục của họa sĩ Trần Văn Cẩn. Bằng những nét vẽ duyên dáng, thanh lịch, họa sĩ Trần Văn Cẩn khiến người xem thêm yêu vẻ đẹp của con người và cảnh vật nông thôn bình dị.

Anh thương binh đang đọc Báo Cứu quốc, tờ báo có vị thế quan trọng thời bấy giờ. Chiếc túi vải treo trên cột là chi tiết cho thấy, chàng thương binh trẻ tuổi vẫn tham gia công tác xã hội, chiếc huy hiệu đỏ cài trên ngực áo đầy tự hào. Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh trên bàn thờ Tổ quốc với hàng chữ “Hồ Chủ tịch muôn năm” cũng cho thấy lòng tôn kính của nhân dân ta đối với vị Cha già dân tộc. Niềm vui, niềm tin yêu của một gia đình hòa trong không khí chung của một dân tộc vừa trải qua trường kỳ kháng chiến gian khổ, đang tận hưởng những giờ phút bình yên quý giá. Những mất mát, đau thương do cuộc chiến gây ra không làm nhụt tinh thần những người Việt Nam yêu chuộng tự do. Họ lạc quan, giữ một ý chí vững mạnh để vượt qua.

Tác phẩm ra đời trong bối cảnh Phong trào “Đón thương binh về làng” đã được triển khai ở nhiều nơi, điển hình là ở Vĩnh Phúc, Ninh Bình, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Phú Thọ... “Đón thương binh về làng” là phong trào do Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động vào tháng 7-1951, nhằm giúp thương binh được ổn định về đời sống vật chất, vui vẻ về tinh thần và tham gia đóng góp cho xã hội. Bác đề nghị mỗi xã trích một phần ruộng công, tổ chức cày cấy, chăm nom gặt hái, thu hoạch lúa để nuôi thương binh. Phong trào được đẩy mạnh qua các năm 1953, 1954 và thể hiện rõ trong chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước đối với thương binh, liệt sĩ, phản ánh truyền thống, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.

Họa sĩ Trần Văn Cẩn đã có cách tiếp cận đề tài một cách nhẹ nhàng. Bầu không khí yêu thương, tình cảm gia đình đầm ấm được lan tỏa cho thấy những người thương binh đã hòa mình vào cuộc sống một cách tích cực. Tác phẩm toát lên cái nhìn lạc quan nhân đạo. Tác phẩm ""Con đọc bầm nghe"" hiện được lưu giữ trong sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam."