Hoạch định chiến lược Bình Ngô sách và nghệ thuật đấu tranh ngoại giao quân sự bức hàng hệ thống thành trì quân Minh giai đoạn 1423 – 1427 của Nguyễn Trãi
Sau khi tìm vào vùng núi Thanh Hóa yết kiến thủ lĩnh Lê Lợi tại Lỗi Giang, Nguyễn Trãi đã dâng lên bản Bình Ngô sách — một cương lĩnh quân sự và chính trị hoàn chỉnh vạch rõ phương lược đánh thắng quân xâm lược nhà Minh dựa trên tư tưởng lấy nhân nghĩa thắng hung tàn, kết hợp tác chiến quân sự với đánh vào lòng người (tâm công) để giành thắng lợi bền vững. Ông được Bình Định Vương Lê Lợi trọng dụng, giao phụ trách toàn bộ công việc soạn thảo văn thư quân sự, tham mưu chiến lược trong màn trướng. Năm 1423, khi nghĩa quân Lam Sơn đang gặp khó khăn lớn về lương thực tại núi Chí Linh, chính Nguyễn Trãi đã tham mưu và trực tiếp viết thư thương thuyết thực hiện sách lược tạm hòa hoãn với tướng Minh là Trần Trí trong hơn một năm để nghĩa quân xuống núi củng cố lực lượng, tích trữ lương thảo trước khi chuyển hướng tiến công vào giải phóng vùng đất chiến lược Nghệ An – Thuận Hóa (1424 – 1425).
Từ năm 1426 đến năm 1427, khi nghĩa quân Lam Sơn làm chủ vùng nông thôn rộng lớn và bao vây quân Minh trong các đô thị lớn như thành Nghệ An, Diễn Châu, Tây Đô, Cổ Lộng, Chí Linh, Xương Giang và đặc biệt là thành Đông Quan, Nguyễn Trãi đã triển khai một chiến dịch ngoại giao tâm lý chiến chưa từng có trong lịch sử quân sự (tổng hợp trong tập Quân trung từ mệnh tập gồm hơn 70 bức thư và lệnh dụ). Đối với từng viên tướng giữ thành của nhà Minh (như Phương Chính, Sơn Thọ, Thái Phúc, Vương Thông), Nguyễn Trãi nghiên cứu kỹ tính cách, hoàn cảnh và thế trận cụ thể để viết thư phân tích sâu sắc 6 điều phải thua của quân Minh, vạch trần sự xa xôi bất lực của triều đình Bắc Kinh và mở ra con đường sống danh dự nếu chịu mở cửa thành đầu hàng. Tháng 2 năm 1427, ông đã bất chấp hiểm nguy tính mạng, đích thân cùng một số tùy tùng đi thẳng vào sào huyệt giặc tại thành Nghệ An và thành Điêu Diêu để trực tiếp thuyết phục Đô đốc Thái Phúc và chỉ huy giữ thành. Kết quả, không cần tốn một mũi tên hòn đạn công thành, hàng loạt thành trì kiên cố như Nghệ An, Diễn Châu, Thị Cầu, Tân Bình, Thuận Hóa đã lần lượt mở cửa đầu hàng, cung cấp hàng vạn quân lính và vũ khí bổ sung cho nghĩa quân.
Tháng 11 năm 1427, sau khi hai đạo viện binh của Liễu Thăng và Mộc Thạnh bị tiêu diệt hoàn toàn tại Chi Lăng – Xương Giang và Lãnh Câu, trong khi nhiều tướng lĩnh Lam Sơn nôn nóng xin Lê Lợi cho tổng công kích san phẳng thành Đông Quan để trả thù, Nguyễn Trãi đã kiên quyết khuyên Lê Lợi chấp nhận giảng hòa để tránh cảnh chém giết đẫm máu và dập tắt vĩnh viễn mầm mống chiến tranh phục thù của nhà Minh. Ông liên tục gửi thư dụ Tổng binh Vương Thông, trực tiếp điều hành cuộc đàm phán dẫn đến Hội thề Đông Quan ngày 10/12/1427 (ngày 22 tháng 11 năm Đinh Mùi), cấp 500 chiếc thuyền và hàng nghìn con ngựa cùng lương thảo cho hơn 10 vạn quân Minh rút về nước trong hòa bình. Đầu năm Mậu Thân (tháng Giêng năm 1428), thừa lệnh vua Lê Thái Tổ, Nguyễn Trãi đã chấp bút soạn thảo bản Bình Ngô đại cáo — bản tuyên ngôn độc lập bất hủ tổng kết toàn diện cuộc kháng chiến 10 năm và khẳng định chủ quyền văn hiến, cương vực lãnh thổ của quốc gia Đại Việt. Năm 1980, Nguyễn Trãi được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới.
