Hoàng Bá Chánh: Vị tướng lĩnh kiên trung của Nghĩa hội Quảng Nam và bản án hành quyết năm 1885
Hoàng Bá Chánh (bí danh Ngự Quảng Cãi) quê ở Hòa Vang, Quảng Nam, là một vị tướng lĩnh tài ba luôn sát cánh cùng Nguyễn Duy Hiệu chống Pháp trong phong trào Cần Vương. Chỉ huy lực lượng tại căn cứ Trung Lộc - Quế Sơn, ông đã lập nhiều chiến công hiển hách. Bị bắt năm 1885, ông giữ vững khí tiết trước mọi đòn tra tấn và bị xử chém tại Gò Củi, để lại câu nói bất hủ: "Ninh vi kê thủ, bất vi ngưu hậu".
Ông người làng Khái Đông, huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam (Theo phương án sáp nhập, Quảng Nam và TP Đà Nẵng sáp nhập thành Thành phố Đà Nẵng mới). Bí danh: Ngự Quảng Cãi.
Sớm có tấm lòng yêu nước và không chấp nhận sự xâm lược của thực dân Pháp trên quê hương mình, ông đã cùng với Nguyễn Duy Hiệu đứng dậy tập hợp nhân dân Quảng Nam, thành lập nghĩa quân để chống thực dân Pháp và bè lũ tay sai, gian ác đang tâm bán nước.
Ông cùng với cụ Hường Thanh Hà (tức Hường Hiệu - Nguyễn Duy Hiệu) tích cực hoạt động chống giặc Pháp xâm lược, ra sức xây dựng lực lượng, lập nên căn cứ quân kháng chiến chủ yếu tại Trung Lộc - Quế Sơn, một vùng đất nổi tiếng với câu nói: "Ninh vi kê thủ, bất vi ngưu hậu".
Nghĩa quân đã có nhiều trận đánh gây cho giặc Pháp sự lo sợ và lúng túng trong cách phản công, lập nhiều công trận, đem lại bình an cho dân chúng. Ông Hoàng Bá Chánh được quần chúng nhân dân tín nhiệm, thương yêu.
Trong một trận chiến đấu ác liệt, ông bị giặc bắt. Chúng đánh đập hành hạ, và dụ hàng, ông vẫn không khuất phục.
Nên vào năm 1885, giặc đã đưa ông đi hành quyết tại bến đò Chợ Củi - Duy Xuyên, gần cầu Lâu (Quốc Lộ 1), cạnh sông Thu Bồn tỉnh Quảng Nam.
Mặc dù biết được cái chết sắp đến đối với mình, nhưng ông vẫn tỏ rõ khí tiết hiên ngang trước quân giặc, vẫn một lòng trung thành với đại nghĩa, chấp nhận hy sinh để đòi lại độc lập tự do cho Tổ quốc.
Quê hương có câu ca dao bất hủ, nêu chí khí của đấng trượng phu phải như thế đó! "Ninh vi kê thủ, bất vi ngưu hậu" / Nghĩa là: "Thà làm đầu gà, không làm đuôi trâu".
Hoàng Bá Chánh xứng đáng là một anh hùng của dân tộc, những người hậu thế phải trân trọng và kính phục, chúng ta nhắc nhớ và dạy bảo cho con cháu phải luôn giữ gìn truyền thống anh hùng ấy.
