Hoàng đế Quang Trung – Nguyễn Huệ (1753 – 1792) – Thiên tài quân sự áo vải cờ đào
Vào nửa cuối thế kỷ XVIII, đất nước Đại Việt chìm trong cuộc khủng hoảng sâu sắc: Đàng Trong chúa Nguyễn suy đồi, Đàng Ngoài chúa Trịnh lấn át vua Lê, đời sống nhân dân lầm than trăm bề.
Năm 1771, ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ dựng cờ khởi nghĩa tại ấp Tây Sơn (Bình Định) với khẩu hiệu "Lấy của người giàu chia cho người nghèo". Trong số ba anh em, Nguyễn Huệ nổi bật với tư chất quân sự xuất chúng, nhạy bén và đầy quyết đoán. Dưới sự chỉ huy của ông, nghĩa quân Tây Sơn nhanh chóng lớn mạnh, đánh đổ chính quyền chúa Nguyễn ở phía Nam lẫn tập đoàn chúa Trịnh ở phía Bắc, bước đầu đặt nền móng thống nhất lại giang sơn sau hơn 200 năm chia cắt.
2. Dẹp tan 5 vạn quân Xiêm – Chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút (1785)
Năm 1784, Nguyễn Ánh cầu viện quân Xiêm La (Thái Lan). Khoảng 5 vạn quân Xiêm cùng 300 chiến thuyền ồ ạt tràn vào đánh phá miền Tây Nam Bộ với mưu đồ biến vùng đất này thành thuộc địa.
Đầu năm 1785, Nguyễn Huệ dẫn đại quân tiến vào Gia Định. Ông khéo léo chọn khúc sông Tiền đoạn từ Rạch Gầm đến Xoài Mút (nay thuộc tỉnh Tiền Giang) làm bãi chiến trường:
Đoạn sông rộng, dòng chảy xiết, hai bên bờ lau sậy um tùm rất thích hợp để mai phục bộ binh và pháo binh.
Ngày 19/1/1785, Nguyễn Huệ cho thuyền nhẹ ra nhử địch vào trận địa mai phục. Khi quân Xiêm rơi vào ổ phục kích, pháo binh Tây Sơn bất ngờ đồng loạt nhả đạn, thủy quân từ các nhánh rạch lao ra chia cắt đội hình địch.
Chỉ trong một đêm, gần như toàn bộ thuyền chiến và 5 vạn quân Xiêm bị tiêu diệt, tướng giặc tháo chạy thoát thân về nước, "sợ quân Tây Sơn như sợ cọp".
3. Bão lửa mùa xuân Kỷ Dậu – Đại phá 29 vạn quân Thanh (1789)
Cuối năm 1788, vua Lê Chiêu Thống hèn hạ sang cầu viện nhà Thanh. Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị thống lĩnh 29 vạn quân tinh nhuệ tràn sang chiếm đóng kinh thành Thăng Long. Vận mệnh dân tộc lại một lần nữa lâm vào tình thế “nghìn cân treo sợi tóc”.
Nghe tin cấp báo tại Phú Xuân (Huế), Nguyễn Huệ liền hội họp tướng sĩ:
Lên ngôi Hoàng đế: Ngày 22 tháng 12 năm 1788 (ngày 25/11 năm Mậu Thân), Nguyễn Huệ chính thức lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu là Quang Trung, rồi lập tức xuất quân thần tốc ra Bắc.
Lời hịch sông núi: Dừng chân tuyển quân tại Nghệ An và hội quân ở phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn, ông ban bài hiểu dụ bất hủ, khích lệ lòng yêu nước của ba quân: "Đánh cho để dài tóc, Đánh cho để đen răng, Đánh cho nó chích luân bất phản, Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn, Đánh cho sử tri nam quốc anh hùng chi hữu chủ."
"Đánh cho để dài tóc,
Đánh cho để đen răng,
Đánh cho nó chích luân bất phản,
Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn,
Đánh cho sử tri nam quốc anh hùng chi hữu chủ."
Hành quân thần tốc và đại thắng: Bằng nghệ thuật hành quân cơ động tuyệt đỉnh (hai người cáng một người nằm ngủ thay phiên), quân Tây Sơn tiến ra Bắc nhanh hơn dự liệu của giặc. Đúng đêm giao thừa Tết Kỷ Dậu (1789), quân ta bắt đầu công phá các đồn lũy.
Mờ sáng mồng 5 Tết, cánh quân của Hoàng đế Quang Trung đại phá đồn Ngọc Hồi, trong khi cánh quân Đô đốc Đặng Tiến Đông tiến đánh bất ngờ vào đồn Khương Thượng – Đống Đa khiến tướng giặc Sầm Nghi Đống phải thắt cổ tự tử. Tôn Sĩ Nghị hoảng loạn không kịp mặc áo giáp, cưỡi ngựa không yên cắt cầu phao tháo chạy về nước.
Trưa mồng 5 Tết Kỷ Dậu, Hoàng đế Quang Trung cưỡi voi tiến vào Thăng Long trong sự reo hò của muôn dân, trên chiếc áo bào sạm đen khói súng pháo trận, sớm hơn hai ngày so với lời hẹn khao quân trước đó.
4. Khát vọng cải cách và sự ra đi đột ngột
Không chỉ là một thiên tài bách chiến bách thắng trên sa trường, vua Quang Trung còn là một nhà chính trị có tầm nhìn xa trông rộng.
Sau khi dẹp giặc, ông nhanh chóng thi hành nhiều chính sách tiến bộ: khuyến nông phục hồi kinh tế, mở cửa giao thương buôn bán, đề cao chữ Nôm thành quốc ngữ trong thi cử và hành chính, đồng thời thực hiện chính sách ngoại giao mềm dẻo nhưng kiên quyết giữ vững chủ quyền trước nhà Thanh.
Đáng tiếc thay, khi bao hoài bão chấn hưng đất nước và kế hoạch thu phục lại toàn bộ bờ cõi còn đang dang dở, ngày 16 tháng 9 năm 1792 (năm Nhâm Tý), Hoàng đế Quang Trung đột ngột qua đời ở tuổi 39, để lại nỗi tiếc thương vô hạn cho dân tộc.
Ý nghĩa lịch sử
Đỉnh cao của nghệ thuật quân sự Việt Nam: Nghệ thuật hành quân thần tốc, bất ngờ và đòn đánh tiêu diệt dứt điểm của Nguyễn Huệ trở thành mẫu mực kinh điển trong lịch sử chiến tranh vệ quốc.
Bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ và mở đường thống nhất: Trong vòng chưa đầy một thập kỷ, ông đã đè bẹp cả hai đạo quân xâm lược hùng mạnh từ phương Nam (Xiêm) lẫn phương Bắc (Thanh), giữ vững nền tự chủ và đập tan tình trạng cát cứ chia cắt giang sơn suốt nhiều thế kỷ.
