Hoàng đế Quang Trung và chiến dịch thần tốc Mùa xuân Kỷ Tỵ (1789)

1. Bối cảnh đất nước lâm nguy và dã tâm của nhà Thanh

Cuối thế kỷ XVIII, triều đại phong kiến nhà Lê - Trịnh lâm vào khủng hoảng trầm trọng, đất nước chìm trong nội chiến và đói kém. Giữa lúc ấy, phong trào nông dân Tây Sơn nổi dậy dưới sự lãnh đạo của ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ đã quét sạch các tập đoàn phong kiến đàng Trong lẫn đàng Ngoài, thống nhất đất nước bước đầu.

Tuy nhiên, Lê Chiêu Thống - vị vua cuối cùng của nhà Lê vì muốn khôi phục lại ngai vàng đã hèn hạ sang cầu viện nhà Thanh ở Trung Hoa. Chớp lấy thời cơ ngàn vàng để bành trướng lãnh thổ, vua Càn Long nhà Thanh đã sai tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị trực tiếp chỉ huy đạo quân lớn gồm hơn 29 vạn tên (chưa kể hậu quân và dân phu) ồ ạt tràn vào xâm lược nước ta.

Tháng 12 năm 1788, quân Thanh tiến chiếm Thăng Long mà không gặp sự kháng cự quá lớn do sự rút lui chiến lược của Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân. Tôn Sĩ Nghị kiêu ngạo tuyên bố sẽ ăn Tết Nguyên đán tại kinh thành Thăng Long rồi sẽ tràn vào nam tiêu diệt hoàn toàn nghĩa quân Tây Sơn. Vận mệnh của Tổ quốc lúc bấy giờ ngàn cân treo sợi tóc.

2. Lên ngôi hoàng đế và cuộc hành quân "thần tốc" chấn động lịch sử

Trước tình thế nguy cấp, tại Phú Xuân (Huế), Bắc bình vương Nguyễn Huệ không một phút chần chừ. Để danh chính ngôn thuận lãnh đạo toàn quân và toàn dân chống giặc ngoại xâm, vào ngày 25 tháng 11 năm Mậu Thân (tức ngày 22 tháng 12 năm 1788), Nguyễn Huệ chính thức lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu là Quang Trung, trực tiếp thân chinh thống lĩnh đại quân Bắc tiến.

Ngay từ Nghệ An, vua Quang Trung đã tiến hành tuyển mộ binh sĩ, củng cố lực lượng và tổ chức một cuộc duyệt binh lớn với hàng vạn quân. Tại đây, nhà vua đã có lời dụ tướng sĩ vô cùng đanh thép, thể hiện tầm nhìn chiến lược và quyết tâm sắt đá:

"Đánh cho để dài tóc
Đánh cho để đen răng
Đánh cho nó chích luân bất phản
Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn
Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi chủ hữu chủ."

Điểm đặc biệt và làm nên thiên tài quân sự của Quang Trung chính là tốc độ hành quân. Trong lịch sử chiến tranh thế giới hiếm có cuộc hành quân nào táo bạo như vậy: quân Tây Sơn vừa hành quân vừa gấp rút chuẩn bị chiến đấu. Để giữ bí mật tuyệt đối và tạo yếu tố bất ngờ, nhà vua ra lệnh cho toàn quân cứ ba người khiêng một chiếc võng luân phiên nhau vừa đi vừa ngủ, ngày đi đêm nghỉ có kỷ luật thép.

Nhà vua dự đoán chính xác rằng quân giặc đang mải mê ăn chơi, chè chén mừng năm mới mà hoàn toàn lơ là binh bị. Ông hạ quyết tâm lịch sử với các tướng lĩnh: "Ta đi chuyến này, phương kế đã định, từ nay đến mùng 5 Tết, ta sẽ vào ăn mừng ở Thăng Long, các ngươi cứ nhớ lấy mà xem!".

3. Đêm giao thừa rực lửa và chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa

Đêm 30 Tết Kỷ Tỵ (1789), nghĩa quân Tây Sơn bất ngờ tiêu diệt gọn các đồn tiền tiêu của giặc ở Gián Khẩu (Ninh Bình) và Tam Điệp, khiến quân Thanh hoàn toàn bất ngờ, không kịp trở tay.

Đêm mùng 4 rạng sáng mùng 5 Tết, cuộc tổng tấn công tổng lực bắt đầu. Dưới sự chỉ huy trực tiếp của vua Quang Trung, các mũi tiến công của nghĩa quân Tây Sơn ào ạt đánh vào các cứ điểm hiểm yếu của quân Thanh tại đồn Ngọc Hồi, đồn Hà Hồi và đồn Đống Đa.

Tại trận địa Ngọc Hồi, để chống lại súng đạn và hỏa lực mạnh của giặc, vua Quang Trung đã nghĩ ra một sáng kiến chiến thuật tuyệt vời: lấy ván tre tươi bện chặt vào nhau, bên ngoài quấn rơm ướt, cứ 20 người kết thành một tổ khiêng tấm ván che chắn đạn pháo, vừa tiến công vừa đánh giặc. Hàng vạn quân ta hô vang khẩu hiệu, dũng mãnh xông lên phá vỡ toàn bộ hệ thống phòng thủ kiên cố của giặc.

Cùng lúc đó, đô đốc Đống Đa hoảng loạn trước thế trận như chẻ tre của nghĩa quân ta. Tên tướng giặc giữ đồn là Sầm Nghi Đống đã phải thắt cổ tự tử vì sợ hãi. Trưa mùng 5 Tết Kỷ Tỵ, hoàng đế Quang Trung ngự trên lưng voi chiến, áo bào sạm khói thuốc súng, hiên ngang tiến vào cửa ô Thăng Long trong sự reo hò vui mừng tột độ của nhân dân thủ đô. Đạo quân xâm lược 29 vạn tên bị tiêu diệt và tan rã hoàn toàn, Tôn Sĩ Nghị vứt bỏ cả ấn tín, áo giáp, chui qua ống xả phân để tháo chạy bán sống bán chết về nước.

4. Ý nghĩa lịch sử và di sản của vị anh hùng áo vải

Chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa mùa xuân năm 1789 là một trong những chiến công chống ngoại xâm hiển hách nhất trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Chiến thắng này không chỉ đập tan hoàn toàn mộng xâm lược của tập đoàn phong kiến nhà Thanh, bảo vệ vững chắc nền độc lập chủ quyền dân tộc mà còn minh chứng cho tài thao lược quân sự lỗi lạc, tầm nhìn chiến lược vĩ đại của hoàng đế Quang Trung - Nguyễn Huệ.

Dù trị vì triều đại ngắn ngủi và ngã xuống khi tuổi đời còn rất trẻ, những cải cách tiến bộ về kinh tế, giáo dục, văn hóa cùng chiến công lẫy lừng của vua Quang Trung mãi mãi là niềm tự hào kiêu hãnh trong tâm khát của mỗi người con đất Việt.

• Nguồn trích dẫn sử liệu chính thống:

1. Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái (Bản dịch của Viện Văn học - NXB Văn học).