Hoàng Diệu
Hoàng Diệu (1829–1882), tên thật là Hoàng Kim Tích, là một đại thần triều Nguyễn, nổi tiếng với cương vị Tổng đốc Hà Ninh và tinh thần bảo vệ thành Hà Nội trước cuộc tấn công của quân Pháp năm 1882. Ông được xem là một trong những biểu tượng về lòng trung nghĩa và trách nhiệm của tầng lớp quan lại Việt Nam trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX.
Sự nghiệp
Hoàng Diệu sinh tại làng Xuân Đài (nay thuộc thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam) trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Ông đỗ Cử nhân năm 1848 và Phó bảng năm 1853 dưới triều vua Tự Đức. Trong nhiều năm làm quan tại Bình Định, Bắc Giang, Nam Định, Bắc Ninh và Huế, ông được đánh giá là liêm chính, quan tâm đến đời sống nhân dân và có năng lực quản lý hành chính.
Bảo vệ thành Hà Nội
Từ năm 1880, Hoàng Diệu giữ chức Tổng đốc Hà Ninh, phụ trách khu vực Hà Nội và vùng lân cận. Trước nguy cơ xâm lược của quân Pháp do Henri Rivière chỉ huy, ông tăng cường phòng thủ, nhiều lần xin triều đình tăng viện và chuẩn bị chiến đấu. Khi quân Pháp tấn công thành Hà Nội ngày 25 tháng 4 năm 1882, lực lượng phòng thủ chống cự quyết liệt nhưng cuối cùng thành thất thủ do chênh lệch lực lượng và nhiều yếu tố bất lợi.
Tuẫn tiết và di sản
Sau khi thành mất, Hoàng Diệu viết di biểu nhận trách nhiệm với triều đình rồi tự vẫn tại Võ Miếu để giữ khí tiết. Hành động này khiến ông trở thành biểu tượng của tinh thần trung quân, tận trách và không đầu hàng trong lịch sử Việt Nam. Ông thường được nhắc đến cùng Nguyễn Tri Phương như hai vị tổng đốc đã chiến đấu và hy sinh khi bảo vệ Hà Nội trước quân Pháp.
Những dấu ấn còn lại
Hoàng Diệu được tưởng niệm rộng rãi trong đời sống văn hóa và lịch sử Việt Nam. Tên ông được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học và công trình công cộng trên cả nước; lăng mộ của ông tại Quảng Nam được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa. Hình tượng của ông cũng xuất hiện trong thơ văn, các công trình nghiên cứu và những hoạt động tưởng niệm về lịch sử giữ thành Hà Nội cuối thế kỷ XIX.
