Hoàng Diệu - Người giữ thành

Buổi sáng ngày 25 tháng 4 năm 1882, Hà Nội bước vào một trong những thời khắc đau đớn nhất của lịch sử. Thành Hà Nội đứng trước cuộc tiến công của quân Pháp do Henri Rivière chỉ huy. Bên trong thành, Tổng đốc Hoàng Diệu cùng quân sĩ chuẩn bị đối mặt với một lực lượng có vũ khí và trang bị vượt trội. Ông hiểu rất rõ tình thế, nhưng vẫn ở lại nơi mình được giao trách nhiệm trấn giữ.

Hoàng Diệu tên thật là Hoàng Kim Tích, tự Quang Viễn, hiệu Tĩnh Am, sinh năm 1829 tại làng Xuân Đài, huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống học hành. Từ nhỏ, Hoàng Diệu đã nổi tiếng thông minh, chăm chỉ. Năm 1848, khi mới mười chín tuổi, ông đỗ Tú tài; sau đó tiếp tục theo đuổi con đường khoa cử và lần lượt đỗ Cử nhân rồi Phó bảng.

Con đường làm quan đưa Hoàng Diệu đi qua nhiều địa phương. Ông từng giữ nhiều chức vụ khác nhau và được biết đến là một vị quan thanh liêm, cương trực, hết lòng với công việc. Trong thời gian làm quan, ông nhiều lần được giao những nhiệm vụ khó khăn, đặc biệt tại những vùng có tình hình phức tạp.

Năm 1880, Hoàng Diệu được triều đình nhà Nguyễn bổ nhiệm làm Tổng đốc Hà Ninh, phụ trách Hà Nội và một số vùng lân cận. Đây là thời điểm tình hình Bắc Kỳ vô cùng căng thẳng. Thực dân Pháp sau khi chiếm Nam Kỳ tiếp tục tìm cách mở rộng ảnh hưởng ra miền Bắc. Thành Hà Nội trở thành một vị trí đặc biệt quan trọng trong cuộc đối đầu giữa triều Nguyễn và quân Pháp.

Hoàng Diệu nhận chức trong một hoàn cảnh không hề thuận lợi. Thành Hà Nội tuy có hệ thống phòng thủ nhưng quân số và vũ khí của quân triều đình không thể sánh với quân Pháp. Trong khi đó, tình hình chính trị phức tạp, sự phối hợp giữa triều đình và các lực lượng địa phương còn nhiều hạn chế. Dù vậy, Hoàng Diệu vẫn cố gắng củng cố việc phòng thủ, chăm lo quân sĩ và giữ vững kỷ luật trong thành.

Đến năm 1882, quân Pháp do Henri Rivière chỉ huy lấy cớ bảo vệ quyền lợi và yêu cầu giải quyết những vấn đề liên quan đến hoạt động của Pháp ở Bắc Kỳ để đưa quân ra Hà Nội. Ngày 25 tháng 4 năm 1882, quân Pháp tiến đánh thành Hà Nội.

Trước sức mạnh của quân Pháp, tình thế của quân triều đình trở nên vô cùng khó khăn. Những khẩu đại bác của đối phương liên tục bắn vào thành. Quân Pháp tổ chức tiến công với trang bị hiện đại hơn rất nhiều so với lực lượng phòng thủ của triều đình.

Hoàng Diệu trực tiếp chỉ huy việc chống trả. Ông cùng các tướng sĩ trong thành cố gắng giữ vững trận địa. Nhưng cuộc chiến diễn ra quá chênh lệch. Chỉ trong một thời gian ngắn, quân Pháp đã phá được một số vị trí phòng thủ và tiến vào thành.

Khi thành Hà Nội thất thủ, Hoàng Diệu đứng trước một sự thật đau đớn: trách nhiệm mà triều đình giao cho ông đã không thể hoàn thành.

Trong xã hội phong kiến, trung nghĩa và trách nhiệm với thành trì được xem là danh dự của một vị quan. Hoàng Diệu không tìm cách chạy trốn. Ông đi về phía Võ Miếu trong thành, chỉnh đốn y phục rồi tuẫn tiết bằng cách thắt cổ dưới một cây đa.

Trước khi chết, ông để lại một tờ biểu gửi vua Tự Đức. Trong đó, ông nhận trách nhiệm về việc để mất thành và xin chịu tội. Những dòng chữ ấy thể hiện rõ tâm thế của một vị quan trước trách nhiệm của mình, dù hoàn cảnh quân sự và chính trị lúc đó vượt xa khả năng của riêng một người.

Hoàng Diệu hy sinh ngày 25 tháng 4 năm 1882.

Ông ra đi vào thời điểm cuộc đấu tranh chống sự xâm lược của thực dân Pháp ở Việt Nam vẫn còn tiếp diễn. Sau khi thành Hà Nội thất thủ, quân Pháp tiếp tục mở rộng việc chiếm đóng Bắc Kỳ. Một năm sau, năm 1883, Tổng đốc Hà Nội Hoàng Diệu được truy tặng chức Thượng thư và ban tên thụy là Trung Liệt.

Nhưng điều khiến người đời sau nhớ đến Hoàng Diệu không chỉ là cái chết của ông. Nếu chỉ kể rằng ông đã tuẫn tiết sau khi mất thành thì câu chuyện sẽ trở nên đơn giản. Điều đáng nói hơn nằm ở hoàn cảnh mà ông phải đối diện.

Hoàng Diệu là một vị quan của triều Nguyễn trong một thời đại mà đất nước đang đứng trước sức ép ngày càng lớn của chủ nghĩa thực dân phương Tây. Ông không có trong tay một lực lượng đủ mạnh để thay đổi cục diện lịch sử. Thành Hà Nội cũng không phải một pháo đài có thể dễ dàng chống lại vũ khí hiện đại của quân Pháp. Nhưng trong giới hạn của một con người và của thời đại mình, Hoàng Diệu vẫn lựa chọn làm tròn trách nhiệm mà ông tin rằng mình phải gánh vác.

Sự lựa chọn ấy khiến cái chết của ông trở thành một trong những hình ảnh bi tráng nhất của lịch sử Hà Nội cuối thế kỷ XIX.

Nhiều năm sau, Hà Nội thay đổi từng ngày. Những bức tường thành xưa không còn nguyên vẹn, những người từng chiến đấu trong thành cũng lần lượt trở về với lịch sử. Nhưng tại nơi Hoàng Diệu đã hy sinh, ký ức về vị Tổng đốc năm nào vẫn còn được lưu giữ.

Hoàng Diệu không để lại cho hậu thế một chiến thắng quân sự. Ông để lại một bài học khác: bài học về trách nhiệm của một con người khi đứng trước vận mệnh của đất nước và trước thất bại mà mình không thể tránh khỏi.

Có thể lịch sử không phải lúc nào cũng trao cho một con người cơ hội để chiến thắng. Có những thời điểm, điều một con người có thể lựa chọn chỉ là cách mình đối diện với thất bại. Hoàng Diệu đã lựa chọn ở lại với thành Hà Nội cho đến giây phút cuối cùng và chịu trách nhiệm về nhiệm vụ mà mình được giao.

Bởi vậy, khi nhắc đến Hoàng Diệu, người ta không chỉ nhớ đến ngày thành Hà Nội thất thủ năm 1882. Người ta còn nhớ đến một vị quan Quảng Nam đã sống trong một thời đại đầy biến động, giữ lòng thanh liêm khi làm quan và giữ khí tiết khi đứng trước thất bại. Tên tuổi ông cùng với thành Hà Nội trở thành một phần của ký ức dân tộc về những năm tháng đất nước phải đối mặt với họa xâm lăng.

Và giữa lòng Hà Nội hôm nay, khi cuộc sống đã bình yên hơn một thế kỷ trước, câu chuyện về Hoàng Diệu vẫn lặng lẽ nhắc lại một điều giản dị: có những con người không thể thay đổi được kết cục của một thời đại, nhưng cách họ sống và cách họ đối diện với trách nhiệm có thể trở thành một phần bất tử của lịch sử.