HOÀNG DIỆU – NGƯỜI GIỮ THÀNH HÀ NỘI ĐẾN HƠI THỞ CUỐI CÙNG

Có những con người được lịch sử nhớ đến bởi những trận đánh họ đã thắng.

Nhưng cũng có những người được nhớ bởi cách họ đứng lại khi biết rằng phía trước gần như không còn hy vọng.

Hoàng Diệu là một con người như thế.

Nhắc đến ông, người ta thường nhớ đến một buổi sáng tháng Tư năm 1882, khi đại bác quân Pháp dội vào thành Hà Nội. Nhưng nếu chỉ nhìn Hoàng Diệu qua vài giờ cuối cùng ấy, có lẽ chưa đủ để hiểu vì sao cái tên của một vị Tổng đốc xứ Quảng lại gắn bó với Hà Nội đến tận hôm nay.

Muốn hiểu Hoàng Diệu, phải trở về những ngày ông vừa đặt chân ra Bắc.

Từ một nhà nho xứ Quảng đến người đứng đầu thành Hà Nội

Hoàng Diệu sinh năm 1828 tại Xuân Đài, Điện Bàn, Quảng Nam, trong một gia đình có truyền thống Nho học. Thuở nhỏ, ông nổi tiếng chăm chỉ, thông minh, sớm bộc lộ năng lực văn chương và ứng đối.

Năm 1848, ông đỗ Cử nhân. Năm 1853, đỗ Phó bảng và bắt đầu con đường làm quan.

Nhưng điều đáng chú ý trong cuộc đời Hoàng Diệu không nằm ở những chức tước ông từng giữ, mà ở cách ông đi qua con đường quan trường ấy.

Trong khoảng ba thập niên, ông lần lượt đảm nhiệm nhiều chức vụ từ địa phương đến trung ương. Ông từng làm Tri phủ, Án sát, Bố chính, Tham tri các bộ và sau đó giữ chức Tổng đốc An Tĩnh. Đến năm 1879, ông được giao trọng trách Thượng thư Bộ Binh.

Một vị quan đi qua nhiều địa phương, nhiều chức vụ, cuối cùng lại được đưa đến Hà Nội vào đúng thời điểm đất nước đang đứng trước một bước ngoặt dữ dội.

Năm 1880, Hoàng Diệu được cử làm Tổng đốc Hà Ninh, phụ trách Hà Nội và Ninh Bình.

Từ đây, cuộc đời ông gắn với một tòa thành.

Và cũng gắn với một câu hỏi mà ông hiểu rõ hơn ai hết:

Nếu Hà Nội thất thủ, chuyện gì sẽ xảy ra với cả Bắc Kỳ?

Ông biết thành Hà Nội không chỉ là một tòa thành

Hoàng Diệu không xem việc giữ thành đơn thuần là giữ những bức tường gạch.

Ông hiểu Hà Nội là vị trí trọng yếu của Bắc Kỳ.

Vì vậy, ngay khi nhận nhiệm vụ, ông bắt tay vào việc củng cố thành lũy, sửa sang các cửa thành, tăng cường phòng thủ, bố trí quân sĩ và chuẩn bị cho tình huống quân Pháp có thể tấn công. Thành Hà Nội được gia cố, các vị trí phòng thủ được bố trí lại, lực lượng bên trong và bên ngoài thành được chuẩn bị để ứng chiến.

Ông cũng nhiều lần báo về triều đình, nhấn mạnh tầm quan trọng của Hà Nội và đề nghị tăng cường lực lượng.

Nhưng những điều ông mong muốn không phải lúc nào cũng được đáp ứng.

Thế nên, phía sau những bức tường thành tưởng như kiên cố ấy là một thực tế không dễ dàng:

một người muốn giữ thành, nhưng không có trong tay tất cả những gì cần thiết để giữ thành.

Dẫu vậy, Hoàng Diệu vẫn chuẩn bị.

Bởi có những trách nhiệm không thể chờ đến khi mọi điều kiện đều hoàn hảo mới bắt đầu.

Buổi sáng thành Hà Nội rung chuyển

Ngày 25/4/1882.

Từ sáng sớm, quân Pháp gửi tối hậu thư yêu cầu Hoàng Diệu giao nộp thành, giải giới quân đội và chấp nhận những điều kiện do họ đưa ra.

Ông không chấp nhận.

Khoảng 8 giờ sáng, tiếng đại bác vang lên.

Ba tàu chiến Pháp từ phía sông Hồng đồng loạt nã pháo vào thành. Bộ binh bắt đầu tiến công từ nhiều hướng.

Hoàng Diệu lúc ấy đang lâm bệnh.

Nhưng ông vẫn lên thành trực tiếp chỉ huy.

Trong thành, quân sĩ chống trả.

Ngoài thành, quân Pháp từng bước áp sát.

Khói lửa bao phủ những khu phố quanh thành Hà Nội. Người dân cũng tham gia chống trả, có nơi tự đốt nhà cửa để tạo thành những bức tường lửa cản bước quân Pháp.

Cuộc chiến diễn ra dữ dội.

Nhưng giữa lúc quân sĩ đang chống đỡ từng đợt tấn công, một biến cố xảy ra.

Kho thuốc súng trong thành bốc cháy.

Hệ thống phòng thủ bị đảo lộn. Quân sĩ hoang mang. Quân Pháp lập tức tận dụng thời cơ, phá cửa và tràn vào thành.

Đến khoảng cuối buổi sáng, thành Hà Nội thất thủ.

Một tòa thành mà Hoàng Diệu đã nhiều tháng chuẩn bị bảo vệ cuối cùng không thể giữ được.

Và cũng từ giây phút ấy, câu chuyện về ông bước sang phần đau đớn nhất.

Khi thành mất, ông chọn ở lại với trách nhiệm của mình

Hoàng Diệu trở vào Hành cung.

Ông bái vọng nhà vua.

Sau đó, ông viết một tờ di biểu.

Trong những dòng cuối cùng ấy là nỗi đau của một người đã không giữ được thành, đồng thời là lời tự nhận trách nhiệm trước triều đình.

Nhưng sau khi viết xong, ông không tìm cách chạy khỏi Hà Nội.

Ông truyền cho quân sĩ rằng ai muốn trở về thì trở về, ai muốn tiếp tục chiến đấu thì có thể lên Sơn Tây hợp quân.

Rồi ông đi đến Võ Miếu.

Ông chỉnh lại y phục.

Và chọn cái chết.

Ngày 25/4/1882, Hoàng Diệu tuẫn tiết sau khi thành Hà Nội thất thủ.

Khoảnh khắc ấy, nếu chỉ nhìn bằng kết quả của một trận chiến, có thể nói rằng ông đã thất bại.

Nhưng lịch sử không chỉ nhìn vào việc một người có giữ được thành hay không.

Lịch sử còn nhìn vào cách một con người đối diện với trách nhiệm khi mọi thứ đã vượt khỏi khả năng cứu vãn.

Hoàng Diệu đã chọn không rời đi khi thành mất.

Ông chọn để số phận của mình gắn với số phận của thành Hà Nội.

Một người Quảng Nam ở lại trong ký ức Hà Nội

Hoàng Diệu là người Quảng Nam.

Nhưng Hà Nội lại trở thành nơi gắn tên ông với lịch sử.

Ngày nay, tại Cửa Bắc của thành Hà Nội vẫn còn những dấu tích của trận pháo kích năm 1882. Những vết đạn trên tường thành đã trở thành chứng nhân câm lặng của một buổi sáng đầy khói lửa.

Trên vọng lâu Cửa Bắc, tượng thờ Hoàng Diệu và Nguyễn Tri Phương đứng cạnh nhau.

Hai con người.

Hai thời điểm.

Hai cuộc chiến.

Nhưng cùng chung một điểm: đều đã đứng trước thành Hà Nội khi quân Pháp tiến đánh và đều chọn cái chết thay cho sự khuất phục.

Nếu Nguyễn Tri Phương được nhớ đến với cuộc tử thủ năm 1873, thì Hoàng Diệu trở thành người tiếp nối câu chuyện ấy gần một thập niên sau.

Nhưng Hoàng Diệu có một dấu ấn rất riêng.

Ông không chỉ chiến đấu trong vài giờ cuối cùng.

Ông đã nhìn thấy nguy cơ từ trước, đã sửa thành, lo phòng thủ, xin viện binh và chuẩn bị cho ngày mà ông biết sớm muộn cũng có thể xảy ra.

Đến khi ngày ấy thực sự đến, ông đứng ở nơi mình đã chọn để bảo vệ.

Một buổi sáng đã đi qua, một cái tên còn ở lại

25/4/1882 chỉ là một ngày trong hàng nghìn ngày của lịch sử Hà Nội.

Nhưng buổi sáng ấy đã làm nên một Hoàng Diệu mà hậu thế không thể quên.

Không phải bởi ông đã chiến thắng.

Mà bởi khi đứng trước một cuộc chiến không cân sức, ông vẫn làm điều mà mình cho là phải làm.

Ông giữ thành cho đến khi không thể giữ thêm.

Ông cho quân sĩ một con đường sống khi thành đã mất.

Và sau cùng, ông tự chọn cái chết để giữ trọn khí tiết của một người đứng đầu thành.

Có thể những bức tường Hà Nội năm ấy đã không đứng vững.

Nhưng câu chuyện về người đứng phía sau những bức tường ấy thì vẫn còn.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua.

Cửa Bắc vẫn còn đó.

Những vết đạn vẫn còn đó.

Và giữa nhịp sống của Hà Nội hôm nay, tên Hoàng Diệu vẫn được nhắc lại như một lời nhắc về một thời mà giữ nước đôi khi không phải là giành được chiến thắng, mà là không để lòng mình khuất phục trước nghịch cảnh.

Một thành Hà Nội có thể thất thủ trong một buổi sáng.
Nhưng khí tiết của người giữ thành có thể ở lại với lịch sử suốt nhiều thế hệ.