Hoàng Diệu - Tổng đốc bất lực trước vận nước thế quân
Hoàng Diệu tuẫn tiết tại Võ Miếu (Hà Nội) ngày 25 tháng 4 năm 1882 là một trong những trang sử bi tráng và xúc động nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta vào cuối thế kỷ XIX. Hành động lựa chọn cái chết để vẹn toàn khí tiết của vị Tổng đốc Hà Ninh (Hà Nội - Ninh Bình) đã trở thành biểu tượng bất tử của lòng trung kiên và tinh thần quyết tử cho Tổ quốc.
Bối cảnh: Thành Hà Nội cô độc trước làn sóng xâm lăng
Năm 1882, lấy cớ triều đình nhà Nguyễn vi phạm Hiệp ước 1874, Đại tá Hải quân Pháp Henri Rivière dẫn đầu một đoàn viễn chinh tiến ra Bắc Kỳ, áp sát thành Hà Nội.
Là một người có tầm nhìn, Tổng đốc Hoàng Diệu hiểu rõ dã tâm của giặc. Ông liên tục chỉnh đốn binh mã, đắp thêm công sự, ra sức củng cố phòng thủ thành Hà Nội và gửi sớ về kinh đô Huế xin triều đình tăng viện. Tuy nhiên, Vua Tự Đức và phe chủ hòa trong triều đình nhà Nguyễn lại nhu nhược, ra chỉ dụ quở trách Hoàng Diệu "đao binh tùy tiện", bắt ông phải tin vào sự "thành thực" của người Pháp và không được manh động.
Diễn biến trận chiến sinh tử
Rạng sáng ngày 25 tháng 4 năm 1882 (tức mùng 8 tháng 3 năm Nhâm Ngọ), Henri Rivière gửi tối hậu thư yêu cầu Hoàng Diệu phải nộp khí giới và giao thành trong vòng 3 tiếng đồng hồ. Không đợi hết hạn, quân Pháp với hỏa lực vượt trội từ các chiến hạm trên sông Hồng đã nổ súng tấn công ồ ạt vào thành.
Hoàng Diệu trực tiếp đốc chiến: Bất chấp súng đạn rền vang, Tổng đốc Hoàng Diệu đích thân lên mặt thành chỉ huy binh sĩ bắn trả quyết liệt. Nghĩa quân đã gây cho quân Pháp nhiều tổn thất.
Bi kịch phản bội và cháy kho thuốc súng: Khi trận chiến đang ở thế giằng co gay gắt, một số quan lại hèn nhát bên phía ta (tiêu biểu là Án sát Tôn Thất Bá) đã mở cửa thành ra hàng giặc. Đồng thời, kho thuốc súng trong thành bị trúng hỏa tiễn của Pháp nổ tung, khói lửa ngút trời, quân sĩ hoang mang, đội hình phòng thủ tan vỡ.
Khúc tráng ca tuẫn tiết tại Võ Miếu
Biết không thể cứu vãn được tình thế, thành Hà Nội thất thủ, Hoàng Diệu hạ lệnh cho quân sĩ giải tán để tránh thương vong vô ích. Riêng ông quyết không chịu khuất phục, không chịu rơi vào tay giặc hay sống nhục nhã.
Viết huyết thư gửi Vua: Ông đi vào hành cung, dùng máu đầu ngón tay viết bức di biểu (huyết thư) gửi về cho Vua Tự Đức. Trong thư có đoạn vô cùng đau đớn: “Thành mất không sao cứu được, chút thân cô độc khôn ngậm ngùi... Thề xin chết theo thành...”.
Lựa chọn Võ Miếu để gửi thân: Sau khi viết xong di biểu, ông ung dung đi bộ ra khu vực Võ Miếu (đền thờ các vị tướng soái, nằm ở góc phía Tây Nam thành Hà Nội xưa, nay gần đường Nguyễn Tri Phương). Ông cởi chiếc khăn tang đang quấn trên đầu, treo lên cành cây đa cổ thụ ở Võ Miếu và thắt cổ tự tử để tuẫn tiết theo thành ở tuổi 53.
Ý nghĩa lịch sử và Sự kính trọng từ cả kẻ thù
Cái chết của Hoàng Diệu đã làm chấn động nhân dân Hà thành và sĩ phu cả nước. Sĩ phu Hà Nội bấy giờ có câu thơ ca ngợi ông:
"Cựu lục tỉnh thanh danh tự cựu
Độc cô thành khí tiết thùy thanh"
(Tạm dịch: Danh thơm sáu tỉnh miền Tây vẫn như cũ / Khí tiết giữ một mình thành độc lập mãi vang xa)
Bản thân quân Pháp khi chiếm được thành, tìm thấy thi thể của ông cũng phải bày tỏ sự khâm phục trước một tấm gương trung liệt. Họ đã mai táng ông theo nghi thức trang trọng gần nơi ông tuẫn tiết.
Hành động tuẫn tiết của Hoàng Diệu tại Võ Miếu, cùng với tấm gương của người tiền nhiệm Nguyễn Tri Phương trước đó 9 năm (1873), đã khẳng định một chân lý: Thành Hà Nội có thể bị khí tài hiện đại của phương Tây khuất phục về mặt vật chất, nhưng tinh thần và khí phách của người giữ thành thì bất tử.
