Hoàng Đình Giong

Tại kho cơ sở của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện đang lưu giữ một hiện vật có số đăng ký 9722/ KL1156. Trong hồ sơ khoa học của hiện vật có ghi “Đèn pin - đồng chí Hoàng Đình Giong cùng với đồng chí Tô Văn Dần ở Pác Phiêng, xã Vĩnh Quang, huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng dùng trong thời gian đi tuyên truyền chỉ đạo phong trào cách mạng năm 1944”.

Đồng chí Hoàng Đình Giong (tức Hoàng Nam Bính, Văn Tư, Võ Văn Đức, Vũ Đức) sinh ngày 1-6-1904 tại xã Hạ Hoàng (nay là xã Đề Thám), huyện Hòa An, Cao Bằng. Đồng chí giác ngộ cách mạng năm 1924. Năm 1925, đồng chí kết nghĩa anh em cùng chí hướng với đồng chí Hoàng Văn Thụ. Năm 1926, đồng chí học ở trường Bách Nghệ, Hà Nội và được tiếp cận những tài liệu tuyên truyền của tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên (VNCMTN) do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập. Thời gian này, đồng chí tích cực tham gia phong trào bãi khóa của học sinh Hà Nội, tham gia tổ chức lễ truy điệu nhà yêu nước Phan Chu Trinh và bị đuổi học. Đồng chí trở về Cao Bằng, vận động một số thanh niên và học sinh ở châu Hòa An vào Hội Thanh niên yêu nước như: Hoàng Văn Nọn (tức Tư Hưu, Hoàng Như - Bí thư Chi bộ đầu tiên của tỉnh Cao Bằng), Lê Đức Chu (tức Nam Cao, Lê Mới) v.v…

Năm 1927, đồng chí Hoàng Đình Giong tham gia tổ chức Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Tháng 12-1929, đồng chí Hoàng Đình Giong, Hoàng Văn Thụ và Hoàng Văn Nọn được kết nạp vào Đông Dương Cộng sản Đảng và thành lập Chi bộ Đảng ở Long Châu (Trung Quốc). Đồng chí Hoàng Đình Giong được bầu làm Bí thư Chi bộ và được phân công cùng đồng chí Hoàng Văn Thụ chỉ đạo phong trào cách mạng ở hai tỉnh Cao Bằng- Lạng Sơn. Ngày 1-4-1930, Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên của tỉnh Cao Bằng được thành lập và đồng chí vinh dự được đứng trong đội ngũ của Đảng Cộng sản Việt Nam. Cuối năm 1932, đồng chí được giao nhiệm vụ tổ chức đưa đồng chí Lê Hồng Phong (trước đó, học tập và công tác bên Liên Xô) về nước và thành lập đường dây liên lạc với miền xuôi. Tháng 7-1933, đồng chí cùng với đồng chí Lê Hồng Phong khôi phục và xây dựng các cơ sở cách mạng ở Hải Phòng, Quảng Ninh. Tháng 3-1935, đồng chí dẫn đầu đoàn đại biểu Xứ ủy Bắc Kỳ đi dự Đại hội lần thứ Nhất của Đảng Cộng sản Đông Dương tại Ma Cao (Trung Quốc) và được bầu làm Ủy viên BCHTW.

Đồng chí Võ Văn Đức (tức Hoàng Đình Giong) tại mặt trận Nam Bộ năm 1945 (Ảnh TL BTLSQG)

Cuối năm 1935, đồng chí trở về nước, tổ chức chỉ đạo phong trào công nhân tại Hải Phòng, Quảng Ninh. Khi đang tìm cách bắt liên lạc với cơ sở thì bị mật thám Pháp bắt tại Hải Phòng (tháng 2-1936). Đồng chí bị tuyên án 5 năm tù, giam tại các nhà tù Hỏa Lò (Hà Nội), nhà tù Sơn La. Sau đó, thực dân Pháp đày đồng chí đến đảo Mađagaxca (châu Phi). Trong thời gian này, đồng chí cùng một số người khác được cơ quan tình báo Anh (Intelligence Service- IS) với danh nghĩa Đồng minh tuyển mộ và huấn luyện phục vụ cho kế hoạch tung điệp viên xuống những thuộc địa của Anh và Pháp bị quân Nhật chiếm từ đầu Thế chiến thứ Hai. Khi quân Anh, Pháp chiếm đảo, đồng chí cùng với các đồng chí của mình là Phan Bôi (tức Hoàng Hữu Nam - sau này là Thứ trưởng Bộ Nội vụ của Chính phủ lâm thời nước Việt Nam DCCH năm 1945, cụ Huỳnh Thúc Kháng là Bộ trưởng), Lê Giản, Dương Công Hoạt trở về nước hoạt động cách mạng. Cuối năm 1942, đồng chí về Côn Minh (Vân Nam, Trung Quốc), qua Tĩnh Tây (Quảng tây, Trung Quốc) về Cao Bằng. Gặp đồng chí Vũ Anh - Ủy viên TƯ Đảng báo cáo tình hình. Theo chỉ thị của Trung ương, đồng chí quay trở lại Canquýtta (Ấn Độ) công tác. Ngày 25-10-1944, đồng chí cùng với đồng chí Lê Giản (sau này là Giám đốc Nha Công an TƯ từ 1946-1952) nhảy dù từ máy bay đồng minh xuống bản Ngần, xã Vĩnh Quang, huyện Hòa An, Cao Bằng. Đồng chí Hồng Kỳ - cán bộ Việt Minh đưa đồng chí Hoàng Đình Giong về cơ sở cách mạng, sau đó được giao nhiệm vụ cùng cấp ủy chỉ đạo phong trào. Đồng chí lãnh đạo đơn vị Tuyên truyền Giải phóng quân và cùng với các đồng chí Lê Quảng Ba, Bằng Giang lập chiến công trong trận tiễu phỉ hồi tháng 6-1945, bắt sống toàn bộ quân thổ phỉ (thu 42 súng ngắn, 22 súng máy, 72 súng trường).

Bộ đội Nam Tiến tại ga Hàng Cỏ (Hà Nội) trước khi lên đường chi viện cho mặt trận Nam Bộ, ngày 1-10-1945 (Ảnh TL BTLSQG)

Thực hiện Quân lệnh số 1 của Ủy ban khởi nghĩa toàn quốc (23h ngày 13-8-1945), Đảng bộ Cao Bằng cử đồng chí Hoàng Đình Giong làm Trưởng ban khởi nghĩa, lãnh đạo lực lượng vũ trang cùng với quần chúng nổi dậy từ ngày 20 đến ngày 22-8-1945 giành chính quyền cách mạng tại tỉnh Cao Bằng trước khi Đồng minh tiến vào nước ta. Ngày 11-10-1945, đồng chí được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng giao nhiệm vụ làm Chỉ huy trưởng bộ đội Nam tiến với tên mới do Người đặt là Võ Văn Đức. Cuối tháng 10-1945, đơn vị Nam tiến thứ nhất đã có mặt và tham gia chiến đấu bao vây quân Pháp ở Sài Gòn. Cuộc chiến đấu ngoan cường của quân và dân Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định cùng với các đơn vị bộ đội Nam tiến đã kìm chân giặc Pháp hơn một tháng tại thành phố, bước đầu phá vỡ kế hoạch đánh nhanh, thắng nhanh của chúng.

Đoàn quân Nam tiến tại ga Qui Nhơn (Bình Định) trước khi lên tàu vào Nam năm 1945 ( Ảnh TL BTLSQG)

Ngày 10-12-1945, đồng chí Võ Văn Đức (Hoàng Đình Giong) được bổ nhiệm làm Khu bộ trưởng khu IX (gồm 9 tỉnh: Vĩnh Long, Trà Vinh, Cần Thơ, Sóc Trăng…). Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Bộ Chỉ huy Khu IX, các lực lượng vũ trang được tổ chức lại một cách hợp lý. Với tầm nhìn chiến lược, Khu bộ trưởng Võ Văn Đức đã có những quyết định sáng suốt, phù hợp để giải quyết những vấn đề lớn trên chiến trường. Đồng chí đã chú trọng đến công tác tuyên truyền, giáo dục sâu rộng trong cán bộ, đồng bào Việt - Khơme về âm mưu chia rẽ của giặc, nhờ đó các lực lượng vũ trang dần dần được tổ chức, chỉ huy và lãnh đạo đơn vị ngày được củng cố và hoạt động có hiệu quả.

Với những đóng góp xuất sắc của Tư lệnh Vũ Đức (thời gian này Võ Văn Đức được gọi là Vũ Đức) trong những ngày đầu năm 1946, đã góp phần củng cố và tổ chức lại bộ đội, giải quyết đúng đắn chính sách dân tộc, xây dựng tình đoàn kết giữa hai dân tộc Việt và Khơme. Cuối tháng 11-1946, Khu Bộ trưởng Vũ Đức lên đường ra Bắc nhận nhiệm vụ mới. Khi đến tỉnh Ninh Thuận, đồng chí nhận quyết định của Trung ương phân công ở lại làm Khu bộ trưởng khu VI. Những ngày đầu năm 1947, mặc dù ở đây tình hình khó khăn, với kinh nghiệm và bản lĩnh của người chỉ huy từng trải, Khu bộ trưởng Vũ Đức đã chỉ đạo các tỉnh trong Khu gây dựng cơ sở, củng cố đoàn thể, tổ chức lực lượng dân quân, du kích, tự vệ, phát triển Đảng viên, xây dựng Chi bộ. Từ đó ổn định, động viên cán bộ, nhân dân và lực lượng vũ trang vững tin vào sự lãnh đạo của Đảng, của cách mạng.

Xe lửa chở bộ đội Nam tiến dừng tại ga Biên Hòa ( Đồng Nai) 10-1945 (Ảnh Bảo tàng LSQG)

Trong lúc phong trào cách mạng ở địa phương đang phát triển thuận lợi, vào khoảng giữa năm 1947, Khu bộ trưởng Vũ Đức trong khi đang làm việc tại Sở chỉ huy Khu bộ thì bị địch tấn công bất ngờ, đồng chí đã chiến đấu chống trả quyết liệt và hy sinh khi tài năng đang đến độ chín để cống hiến cho dân tộc. Cuộc đời và sự nghiệp hoạt động cách mạng của đồng chí Hoàng Đình Giong (Võ Văn Đức, Vũ Đức) đã được Đại tướng Võ Nguyên Giáp đánh giá khi viết trong cuốn sách “Hoàng Đình Giong - Cuộc đời và sự nghiệp hoạt động cách mạng (1904-1947)” như sau: “Đồng chí Hoàng Đình Giong là một người cộng sản trung kiên, một người con tiêu biểu của đồng bào các dân tộc quê hương cách mạng Cao Bằng. Đồng chí đã chiến đấu kiên cường, cống hiến trọn đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và lý tưởng cộng sản cao đẹp”. Nhân kỷ niệm 65 năm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam (22/12/1944-22/12/2009), Chủ tịch nước đã ký Quyết định truy tặng Danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho liệt sĩ Hoàng Đình Giong.

Tiểu đoàn 256 tập trung trước khi lên đường vào Nam chiến đấu 10-1945 (Ảnh TL BTLSQG)

Hoàng Ngọc Chính (Tổng hợp)

baotanglichsuquocgia