Hoàng Đình Giong - người cộng sản trung kiên, người con ưu tú quê hương Cao Bằng

học sinh thông minh, học giỏi, sớm có tư tưởng yêu nước, ghét Tây. Những năm 1923 – 1924, đồng chí đã bí mật tuyên truyền tư tưởng yêu nước trong học sinh các trường tiểu học ở Thị xã và các huyện Hòa An, Hà Quảng. Cuối năm 1925, đầu năm 1926, đồng chí học ở Trường Bách nghệ (Hà Nội); tích cực tham gia phong trào bãi khoá của học sinh, tham gia tổ chức lễ truy điệu nhà yêu nước Phan Chu Trinh. Năm 1927, đồng chí Hoàng Đình Giong ra nước ngoài hoạt động, năm 1928 được kết nạp vào Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên. Tháng 12/1929, đồng chí được kết nạp vào Đông Dương Cộng sản Đảng, là những đảng viên đầu tiên của tỉnh Cao Bằng và được bầu làm Bí thư Chi bộ Long Châu. Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập, Chi bộ Hải ngoại Long Châu do đồng chí Hoàng Đình Giong làm Bí thư trở thành chi bộ của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Năm 1932, đồng chí Hoàng Đình Giong chỉ đạo Đảng bộ Cao Bằng xuất bản tờ báo "Cờ đỏ" để tuyên truyền cách mạng, giác ngộ quần chúng. Trong những năm sau, đồng chí đã xây dựng Cao Bằng thành cầu nối giữa Ban chỉ huy ở ngoài của Đảng với phong trào cách mạng trong nước. Từ đầu năm 1933 đến đầu năm 1934, đồng chí được giao nhiệm vụ bí mật chỉ đạo xây dựng, củng cố lại tổ chức Đảng và quần chúng, chắp nối liên lạc giữa hai Đảng bộ Hải Phòng, Hòn Gai và vùng duyên hải với Xứ uỷ. Tháng 3/1935, đồng chí được cử dẫn đầu đoàn đại biểu Xứ ủy Bắc Kỳ dự Đại hội lần thứ nhất của Đảng tại Ma Cao (Trung Quốc) và được bầu là Uỷ viên Ban Thường vụ Trung ương Đảng, phụ trách Xứ uỷ Bắc Kỳ. Sau Đại hội Đảng, Chi bộ hải ngoại Long Châu được nâng lên thành Đảng bộ do đồng chí Hoàng Đình Giong phụ trách.

Giữa năm 1935, đồng chí Hoàng Đình Giong tiếp tục tổ chức chỉ đạo phong trào công nhân tại Hải Phòng, Quảng Ninh. Đồng chí đã có nhiều đóng góp trong việc chắp nối các mối liên lạc với các cơ sở Đảng ở Bắc Kỳ và việc khôi phục phong trào cách mạng giai đoạn 1933 - 1935. Đầu năm 1936, tại Hải Phòng, đồng chí Hoàng Đình Giong đã bị mật thám Pháp theo dõi và bắt ngày 04/2/1936 rồi bị đày khắp các nhà tù: Cao Bằng, Hỏa Lò (Hà Nội), Sơn La, Bắc Mê (Hà Giang). Đồng chí là một trong những người sáng lập là lãnh đạo chi bộ đặc biệt trong nhà tù Sơn La. Sau khi bị đày đi biệt xứ đảo Ma-đa-ga-xca (châu Phi), là người có nhiều kinh nghiệm đấu tranh trong nhà tù đế quốc, đồng chí đã khôn khéo đấu tranh thoát khỏi ngục tù để về nước (10/1944) hoạt động cách mạng.

Thoát khỏi ngục tù trở về, đồng chí Hoàng Đình Giong được đồng chí Vũ Anh, Uỷ viên Trung ương Đảng giao nhiệm vụ cùng Đảng bộ Cao Bằng tích cực chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền. Sau ngày 9/3/1945, Nhật đảo chính Pháp, đồng chí Hoàng Đình Giong cùng Tỉnh uỷ Cao Bằng lãnh đạo nhân dân nổi dậy khởi nghĩa, xoá bỏ chính quyền cũ, thành lập chính quyền nhân dân ở khắp nơi trong tỉnh, đồng thời trấn áp bọn phản động và thổ phỉ.

Tháng 8/1945, thực hiện Quân lệnh số 1 của Ủy ban khởi nghĩa toàn quốc, Đảng bộ Cao Bằng cử ra Uỷ ban khởi nghĩa của tỉnh do đồng chí Hoàng Đình Giong đứng đầu, tổ chức lãnh đạo lực lượng vũ trang phối hợp với sự nổi dậy của quần chúng đánh chiếm các nơi đóng quân của Nhật, đối phó với quân Tưởng, bảo vệ tính mạng, tài sản của nhân dân, giành chính quyền cách mạng ngày 22/8/1945. Đồng chí Hoàng Đình Giong có công lớn trong lãnh đạo, tổ chức thắng lợi cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Cao Bằng.

Ngày 01/10/1945, đồng chí Hoàng Đình Giong được Bác Hồ và Trung ương Đảng giao nhiệm vụ làm Chỉ huy trưởng bộ đội Nam tiến vào miền Nam chống thực dân Pháp xâm lược. Đồng chí đã kịp thời có mặt tại miền Nam, là Tổng chỉ huy mặt trận Sài Gòn - Gia Định - Chợ Lớn, gây cho thực dân Pháp nhiều thiệt hại. Ngày 20/11/1945, tại Hội nghị quân sự Nam bộ (ở xã An Phú, Hóc Môn), đồng chí được cử làm Chủ nhiệm Chính trị Bộ (Chính ủy) Quân giải phóng Nam Bộ. Ngày 10/12/1945, đồng chí được Trung ương quyết định làm Khu Bộ trưởng (Tư lệnh) Khu IX. Tại Chiến khu IX, đồng chí cùng với Liên Tỉnh ủy và Bộ Chỉ huy Chiến khu đề ra những chủ trương đúng đắn phù hợp với đặc điểm tình hình địch - ta trên chiến trường, chỉ huy các mặt trận chiến đấu ngăn chặn, tiêu diệt địch. Đồng chí đã thể hiện được vai trò quan trọng trong vấn đề xây dựng căn cứ địa kháng chiến, phát triển lực lượng kháng chiến, thống nhất các lực lượng vũ trang và giải quyết vấn đề đại đoàn kết dân tộc.
Cuối tháng 11/1946, đồng chí Hoàng Đình Giong lên đường ra Bắc nhận nhiệm vụ mới. Khi đến tỉnh Ninh Thuận, được Trung ương Đảng phân công ở lại làm Khu Bộ trưởng Khu VI. Giữa năm 1947, trong một trận chiến đấu ác liệt tại CK7 (Ninh Thuận), đồng chí Hoàng Đình Giong đã anh dũng hy sinh.

Là một trong những đảng viên cộng sản thuộc thế hệ đầu tiên của Đảng, suốt đời hoạt động cách mạng, đồng chí Hoàng Đình Giong thể hiện tấm gương của một chiến sĩ cộng sản kiên trung mẫu mực, người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, luôn trung thành, tận tụy với Đảng, với Tổ quốc, hết lòng hết sức phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân, hy sinh cao cả vì sự nghiệp vẻ vang của Đảng, của dân tộc. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã viết trong cuốn "Hoàng Đình Giong - cuộc đời và sự nghiệp hoạt động cách mạng (1904 - 1947)": "Đồng chí Hoàng Đình Giong là một người cộng sản trung kiên, một người con tiêu biểu của đồng bào các dân tộc quê hương cách mạng Cao Bằng. Đồng chí đã chiến đấu kiên cường, cống hiến trọn đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và lý tưởng cộng sản cao đẹp...". Ghi nhận những cống hiến và công lao to lớn của đồng chí đối với sự nghiệp cách mạng, năm 1998, Đảng và Nhà nước đã truy tặng đồng chí Hoàng Đình Giong Huân chương Hồ Chí Minh; tháng 12/2009, Chủ tịch nước quyết định truy phong tặng đồng chí danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.