Hoàng Hoa Thám
Hoàng Hoa Thám (1845 – 1913), tên thật Trương Văn Thám, thường gọi Đề Thám hay “Hùm xám Yên Thế”, là thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa Yên Thế — một phong trào nông dân yêu nước chống thực dân Pháp kéo dài gần 30 năm, tiêu biểu nhất cuối thế kỷ XIX – đầu XX. Ông được xem là biểu tượng của ý chí độc lập dân tộc và tinh thần đấu tranh bất khuất của người Việt.
Key facts
Tên khai sinh: Trương Văn Thám (tên thời trẻ: Trương Văn Nghĩa)
Năm sinh – mất: 1845 – 1913 (hoặc 1858 – 1913)
Quê quán: Làng Dị Chế, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên
Biệt hiệu: Đề Thám, “Hùm xám Yên Thế”
Phong trào: Lãnh tụ khởi nghĩa Yên Thế (1887 – 1913)
Thân thế và con đường khởi nghĩa
Sinh trong gia đình yêu nước, Hoàng Hoa Thám sớm tham gia các cuộc khởi nghĩa chống Pháp. Sau khi theo nghĩa Đề Nắm ở Bắc Giang, ông kế tục lãnh đạo nghĩa quân Yên Thế năm 1892. Phong trào phát triển mạnh ở vùng Bắc Giang, Thái Nguyên, Hưng Hóa với chiến thuật du kích linh hoạt và tổ chức căn cứ Phồn Xương vững chắc.
Hoạt động và ảnh hưởng
Năm 1894, Pháp buộc phải điều đình, giao cho ông sáu tổng để lập đồn điền tự trị. Tuy nhiên, ông chỉ “giả hòa”, tiếp tục chuẩn bị lực lượng và liên kết các nhà yêu nước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh. Đảng Nghĩa Hưng và Trung Chân Ứng Nghĩa Đạo do ông sáng lập đã duy trì ngọn lửa kháng Pháp đến đầu thế kỷ XX. Ông và nghĩa quân gây nhiều tổn thất cho quân xâm lược, được Phan Bội Châu tôn xưng là “Chân tướng quân”.
Cuối đời và di sản
Ngày 10 tháng 2 năm 1913, Hoàng Hoa Thám bị thuộc hạ phản bội sát hại tại Yên Thế. Vợ ông, bà Đặng Thị Nhu, và nhiều người thân đều hy sinh cho nghĩa lớn. Con gái út Hoàng Thị Thế từng bị đưa sang Pháp, về nước an táng ở Phồn Xương. Tên ông được đặt cho nhiều con đường, trường học, vườn hoa trên toàn quốc, và đền thờ ông tại quê nhà Dị Chế (Hưng Yên) là nơi tưởng niệm một anh hùng dân tộc bất khuất.
