Hoàng Hoa Thám (chống thực dân Pháp)
Khác với phong trào Cần Vương chủ yếu do tầng lớp sĩ phu lãnh đạo, cuộc khởi nghĩa Yên Thế do Hoàng Hoa Thám (tức Đề Thám) chỉ huy là một phong trào nông dân tự phát nhưng lại có sức sống bền bỉ và lâu dài nhất, kéo dài gần 30 năm (1884 – 1913).
Ngay từ đầu, Hoàng Hoa Thám đã tập hợp những người nông dân mất đất, những người yêu nước và những nghĩa sĩ khác để chống lại chính sách cướp đất và đàn áp của thực dân Pháp tại vùng Yên Thế (Bắc Giang). Với địa hình rừng núi hiểm trở, ông đã xây dựng căn cứ địa vững chắc và rèn luyện đội quân của mình trở nên thành thạo chiến đấu trong rừng.
Đề Thám nổi tiếng với chiến thuật du kích sáng tạo và khả năng thích ứng linh hoạt. Có lúc ông chủ động tấn công, nhưng có lúc lại khéo léo đàm phán, ký hòa ước với Pháp để tranh thủ thời gian củng cố lực lượng và xây dựng kinh tế. Sự khôn khéo và sức chiến đấu dẻo dai của nghĩa quân đã khiến Pháp phải liên tục tổ chức các cuộc tấn công lớn, nhưng đều thất bại.
Mặc dù cuối cùng phong trào bị đàn áp sau khi Hoàng Hoa Thám hy sinh, nhưng cuộc khởi nghĩa Yên Thế đã làm tiêu hao sinh lực địch, làm chậm quá trình bình định của Pháp, và trở thành biểu tượng của lòng yêu nước và tinh thần chiến đấu bền bỉ của tầng lớp nông dân, khẳng định họ là một lực lượng quan trọng trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc.
