Hoàng Hoa Thám – 'Hùm thiêng Yên Thế' kháng Pháp gần 30 năm
Cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế bền bỉ nhất lịch sử cận đại Việt Nam, khiến thực dân Pháp nhiều phen khiếp sợ.
Hoàng Hoa Thám (khoảng 1858-1913), tục gọi là Đề Thám, quê gốc ở Hưng Yên nhưng sinh sống và hoạt động chủ yếu tại vùng rừng núi Yên Thế (Bắc Giang), là thủ lĩnh của cuộc khởi nghĩa nông dân kéo dài gần 30 năm (1884-1913) – cuộc khởi nghĩa chống Pháp bền bỉ và lâu dài nhất trong lịch sử cận đại Việt Nam, khiến thực dân Pháp phải gọi ông với biệt danh đầy nể sợ: "Hùm thiêng Yên Thế".
Khác với các phong trào Cần Vương do văn thân, sĩ phu lãnh đạo với danh nghĩa phò vua, khởi nghĩa Yên Thế mang tính chất là một phong trào đấu tranh tự phát của nông dân nhằm bảo vệ xóm làng, đất đai trước chính sách bình định, cướp bóc của thực dân Pháp. Hoàng Hoa Thám đã thể hiện tài năng quân sự xuất chúng khi biết tận dụng triệt để địa hình rừng núi hiểm trở của vùng Yên Thế, xây dựng hệ thống công sự, đồn lũy liên hoàn kiên cố như đồn Phồn Xương, Hố Chuối, tổ chức lối đánh du kích linh hoạt, thần xuất quỷ một khiến quân Pháp nhiều lần tổn thất nặng nề dù được trang bị vũ khí hiện đại vượt trội.
Trong suốt gần ba thập kỷ, Hoàng Hoa Thám đã nhiều lần khôn khéo tiến hành giảng hòa tạm thời với Pháp để có thời gian củng cố lực lượng, xây dựng căn cứ, tích trữ lương thực, vũ khí, rồi khi thời cơ đến lại tiếp tục kháng chiến, khiến thực dân Pháp dù huy động lực lượng quân sự lớn nhiều lần vẫn không thể dập tắt hoàn toàn được phong trào. Đặc biệt, nghĩa quân Yên Thế còn có liên hệ mật thiết với các chí sĩ yêu nước theo khuynh hướng mới như Phan Bội Châu, cho thấy sự chuyển biến trong nhận thức và tầm nhìn của phong trào.
Đến năm 1913, do bị kẻ phản bội ám hại, Hoàng Hoa Thám hy sinh, đánh dấu sự kết thúc của cuộc khởi nghĩa Yên Sơn kéo dài suốt gần ba mươi năm bền bỉ. Đây là một trong những phong trào đấu tranh vũ trang có sức sống mãnh liệt nhất trong lịch sử chống Pháp thời cận đại, thể hiện sinh động sức mạnh và ý chí quật cường tiềm tàng của người nông dân Việt Nam khi đứng lên bảo vệ quê hương, xóm làng.
Ngày nay, khu di tích khởi nghĩa Yên Thế tại Bắc Giang với các đồn lũy Phồn Xương còn lưu giữ được là di tích lịch sử quốc gia đặc biệt, hằng năm tổ chức lễ hội Yên Thế tưởng nhớ công lao của người anh hùng áo vải Hoàng Hoa Thám cùng nghĩa quân, khắc ghi một trang sử oanh liệt của phong trào nông dân yêu nước chống thực dân Pháp xâm lược.
